Зинаида Дудюк - Лаза

– Ледзь вас адшукаў, – радасна сказаў ён. – У такую глухамань заехалі.

– Дык падумалася, што трэба гуртавацца бліжэй да Налібоцкай пушчы. Яна ж партызанам, як родны дом.

– Стаміліся ад бясконцых вандровак?

– Ёсць трохі, але вайсковаму чалавеку не да твару скардзіцца.

– Захапляюся вашай мужнасцю. Ці паддаецца моладзь агітацыі?

– Пакуль у сялян было шмат працы, дык няёмка было адрываць іх, а цяпер, спадзяюся, да Калядаў сабраць хлопцаў у пушчы, праўда трэба неяк зброі расстарацца.

– Я прывёз новы загад і сумную навіну: загінуў наш Цэзарый Груздзіловіч.

– Як гэта здарылася? Чаму жаўнеры не ўбераглі камандзіра? – абурана спытаў Руткоўскі.

– У канцы верасня атрад Груздзіловіча вярнуўся пасля разгрому нямяцкага пункта забеспячэння ля хутара Млыны, недалёка ад Астраўца. Там яны знайшлі такую неабходную зброю і нагрузілі два вазы тушонкі, канцэнтратаў і іншае ежы. Пасля начнога рэйду жаўнеры добра павячэралі і палеглі спаць у гумне, іх акружылі немцы, падмацаваныя падраздзяленнямі літоўскай паліцыі. Бой быў цяжкі і крывавы. Груздзіловіча параніла самым першым, што дрэнна адбілася на настроі жаўнераў. Пад перакрыжаваным агнём нашы былі пазбаўленыя магчымасці рухацца. Толькі праз некалькі гадзін асобным жаўнерам удалося прарвацца і схавацца ў лесе. Вынеслі і параненага камандзіра, спадзяваліся выратаваць яму жыццё. Але ўсе намаганні былі дарэмныя. Ён сканаў. У тым баі загінула яшчэ дзясятак чалавек. Атрад застаўся без баявога камандзіра, таму камендант акругі і паслаў мяне па цябе, пан паручнік, каб перадаць загад: узначаліць атрад Груздзіловіча.

– Перадайце пану каменданту ад мяне вялікі дзякуй. Калі сказаць па праўдзе, дык агітаваць мне не надта падабаецца, хацеў бы вадзіць у бой жаўнераў і ўласным прыкладам натхняць іх на барацьбу з ворагамі.

– Такая магчымасць зараз ствараецца, у добры час! Змагайцеся і перамагайце, а я буду радавацца вашым поспехам.

– Дзякую, пан Бандарчык.

Тадзік слухаў гэту размову і ціха радаваўся: нарэшце дачакаўся сапраўднай справы! Цяпер яны пачнуць бязлітасную барацьбу з немцамі! Можна будзе адпомсціць за сяброў, якія заўчасна загінулі, можна будзе знішчаць захопнікаў са зброяй у руках разам з паплечнікамі. Для яго гэта было сапраўднае шчасце. Паручнік Руткоўскі таксама павесялеў і неадкладна пачаў збірацца ў дарогу.

– Куды вы ў непагадзь ды нанач гледзячы? – спыніў яго гаспадар пан Віркоўскі, немалады ўжо чалавек.

– Сапраўды, давайце тут заначуем, – прапанаваў Бандарчык. – Ноччу неспакойна, савецкія партызаны па вёсках шныраюць у пошуках ежы, літоўскія паліцыянты прыдзіраюцца. Да таго ж каменданцкую гадзіну ніхто не адмяняў…

– Жаўнеры без камандзіра не разбягуцца? – устурбавана спытаў Каэтан.

– Не хвалюйцеся, там падхарунжы кіруе хлопцамі, праводзіць заняткі па стральбе і іншых вайсковых дысцыплінах.

Пан Руткоўскі супакоіўся і адклаў зборы да раніцы. Увечары ад няма чаго рабіць мужчыны перакінуліся ў прэферанс. Гаспадар спрабаваў расказваць паляўнічыя байкі, але госці яго былі стомленыя, ды ў прадчуванні новай дарогі рана разышліся па спальнях. А праз два дні паручнік Руткоўскі ўжо прымаў свой атрад, загадаў стаць у радок на прасторнай паляне, пазнаёміўся асабіста з кожным жаўнерам, згадваючы з якой вёскі яго завербавалі. Некаторых помніў добра, іншыя твары сцерліся з памяці, таму ён асабліва ўважліва прыглядаўся да новых людзей, ацэньваў узбраенне. На жаль, далёка не ва ўсіх была зброя. Гэта яго трохі расчаравала, аднак прамову сказаў палымяную:

– Жаўнеры, нашу Айчыну заняволілі захопнікі, яна чакае ад нас вызвалення і паратунку. І мы павінны, не шкадуючы ўласнага жыцця, змагацца з ворагамі і перамагчы іх, ачысціць родную зямлю ад набрыдзі. Наш атрад невялікі, я налічыў дваццаць шэсць чалавек, але нас шмат у Польшчы і на Крэсах Усходніх. Дык давайце з’яднаем памкненні, патроім шэрагі, прывядзём сюды сваіх братоў і сяброў, паўстанем супраць зла, якое запаланіла Еўропу. Ад нас залежыць, ці настане час волі для нашай Радзімы. Сёння ў нас мала зброі, але мы здабудзем яе ў нашых ворагаў. Мо ў нас не хапае харчоў, дык наша зямля пракорміць нас. Я праехаў шмат селішчаў, гутарыў з людзьмі. Мяне разумелі і дапамагалі. Я бачыў спачуванне і павагу ў вачах сялян…

Тадзік слухаў свайго камандзіра і шчыра дзівіўся, адкуль узялося ў яго столькі красамоўства? Вось што азначае дазволіць чалавеку займацца тым, чаго прагне ягоная душа. Бадай, калі б зараз Тадзіку прапанавалі выказацца, ён таксама знайшоў бы што сказаць. Занадта доўга чакаў гэтага дня і цяпер па-сапраўднаму радаваўся. Пасля ўрачыстага пастраення людзі разышліся, а Тадзік, захоплена пазіраючы ў вочы камандзіру сказаў: