Анатоль Вярцінскі - Святло зямное

* * *

Ідзе-брыдзе Аксіння далей.
Нарэшце сцежку адчулі ногі.
Стала лягчэй ісці ім трохі —
на сцежцы гладзей i халадней.
А вось i мосцік.
За мосцікам дзічка.
За дзічкаю крайняя хата відна.
«Куды скіравалася, маладзічка?» —
Пачула нечы голас яна.
Чый гэта голас?..
Брыгадзіра.
Ішоў брыгадзір насустрач ёй.
«Што гэта з лепшай маёй жняёй?
Яшчэ толькі трэцяя гадзіна!
Якая муха цябе ўкусіла?
Сыплецца жыта, а ты — дамоў.
Вярніся хутчэй на ніву, Аксіння!
Вярніся, Аксіння, без лішніх размоў!
Вярніся, Аксіння, а то пашкадуеш!
Я не жартую, Аксіння, не!
Ты ж мяне знаеш! Ты мяне чуеш?..»
Аксіння чуе ўсё, як у сне.
«Што ён гаворыць?
Божа мой, божа.
Няўжо ў яго вачэй няма?»
Яна б адказала, ды не можа.
Ні сіл, ні жадання не мае яна.
«Ты чуеш, Аксіння, я не жартую.
Я аштрафую!
Я падрыхтую
дакладную для старшыні!
Лепей, Аксіння, ідзі і жні!
Ты, можа, скажаш,
што захварэла?
Так і паверу табе я.
Ты здаравей за мяне ўдвая.
Якая цябе возьме халера?
Вы — сімулянткі,
вось хто вы, цёткі.
Сумлення, цёткі,
няма ў вас усё-ткі.
Трэба з вамі —
пакарацей,
трэба з вамі —
пакруцей!..»
«Што ён гаворыць?
Божа мой, божа.
Як гэта ён зразумець не можа...»
І зноў па Аксіннінай шчацэ
сляза гаркотная цячэ.

* * *
Ідзе-брыдзе Аксіння дадому.
Колькі на свеце пражыла —
не несла дадому такую стому,
такую знямогу...
Вось і прыйшла.
«Вось я і дома».
На ганак прысела.
Яе чалавек запрагае каня.
Рупна ўвіхаецца каля
воза, збіраецца ехаць па сена.
Спытаўся, калі каня запрог,
чаму вярнулася так рана.
Яшчэ ж, здаецца, няма i трох.
Яна як быццам не чула Івана.
«Чаму так рана?
Ці ўжо дажалі?
Чаму так рана?
Што з табой?..»
Яна на яго глядзела з жалем,
яна на яго глядзела з журбой.
Яна сказала,
што захварэла,
што ёй так трудна,
нібы ўгарэла,
што ледзь дайшла да свайго двара,
што паміраць прыйшла пара...
Яго рассмяшылі словы Аксінні.
«Кінь ты, Аксіння.
Ідзі паляжы.
Потым схадзі пашукай на мяжы
якой травы, бо галодныя свінні.
Зможаш —
пакорпайся ў агародзе.
Зараз, Аксіння, не час хварэць...»
Нешта яна прашаптала ледзь-ледзь.
Інакш не магла —
так сушыла ў роце.
Ён не пачуў,
што сказала яна.
Не слухаў.
За віламі хуценька збегаў.
Паклаўшы ix,
нукнуў на каня.
Яшчэ раз нукнуў і паехаў.
Калёсы песню сваю запелі,
калёсы жорстка заскрыпелі.
Скрыпелі жорстка і надрыўна.
Яна глядзела неадрыўна,
яна глядзела доўга ўслед.
І было горка,
было крыўдна,
i быў нямілы белы свет.

* * *
Ідзе-брыдзе Аксіння ў хату.
Здалося, што ў хаце даўно не была.
Вады халоднай папіла.
Знайшла ў хаце роднай спагаду.
Знайшла ў ёй добрую прахалоду.
Яна зжылася з хатай сваёй,
з кожным куточкам, кожнай сцяной,
i у ёй ці, можа, у сабе самой
знайшла спагадлівую лагоду.
Стала Аксінні неяк лягчэй.
Потым яна прылегла на ложак.
Глядзела ўгору.
Ля вачэй
закружылася мноства мошак.
Доўга кружыўся цёмны рой.
І пачала нясмела, дрыготка
падступаць да яе дрымота
з усіх куткоў хаты старой.
І загучала аднекуль з тумана
песня, якую ў добры час
любіла Аксіння і пела не раз, —
песня «Ой, рана на Івана».
Аксіння драмала, засынала.
«Проці Ивана ночка мала.
Ой, рана на Ивана!»
Аксіння чула словы Івана:
«Чаму так рана?
Чаму так рана?»
«Ой, рана на Ивана!»
Так і спытаўся:
«Чаму так рана?»
А не спытаўся, як мне пагана.
«Ой, рана на Ивана!»
А мне было трудна, як ніколі.
«Начавала ў чыстым полі.
Ой, рана на Ивана!»
Чаму не верыце, скажыце?
«У чыстым полі, у густым жыце.
Ой, рана на Ивана!»
Ой, рана на Ивана!
Ой, рана на Ивана...

* * *
Калі прачнулася Аксіння,
калі адкрыла вочы яна, —
убачыла ў праёме акна
неба, чыстае і сіняе.
Рой не кружыўся перад вачамі,
і не гучала песня больш.
Стаяла ціша незвычайная.
І пацішэў, здаецца, боль.
Нават думка прыйшла бадзёрая:
«Ці не прыснілася мне ў сне?
Можа, я не такая і хворая?
Можа, праўду казалі мне?»
Нават падумала жанчына,
ці не пайсці ёй i пажаць,
ці не хопіць ёй ляжаць, —
паляжала ж, адпачыла.
І толькі як устала з пасцелі,
як зрабіла крок ці два, —
адчула, якая слабасць у целе,
адчула, як кружыцца галава.
«Не, сёння мне не да жніва, —
думала, седзячы на пасцелі. —
Чаму паверыць не захацелі?
Чаму? Ці сэрца ў іх няма?
Хіба не бачаць, што ў бядзе я?
Ці, можа, вачэй няма ў іх, ці...»
І тут з'явілася надзея —
трэба да доктара ёй пайсці
Ён ёй паверыць.
Ён распытае.
Ён ёй параіць.
Паможа ёй.
«Вось адпачну і пайду, бадай, я
гаварыла сама з сабой. —
Дзе гэта новая мая хустка?
У шуфлядзе яна ці не?»
Сонца гуляла на сцяне.
«Паспею. Вечар яшчэ не хутка.
Паспею. Далёка яшчэ да вечара
Куды мне толькі лепей пайсці —
да ўрача альбо да фельчара?
Не хадзіла ж амаль у жыцці.
Да ўрача —
далёка занадта.
Пешшу туды я не дайду.
Папрасіць каня?
Заняты
коні ўсе, як на тую бяду.