Анатоль Вярцінскі - Святло зямное

* * *

Вось-вось растаюць ледзяшы.
Ідзе вясновы дождж пяшчоты —
патрэбны для травы душы
і для лістоты ўсёй істоты.
Як без яго змаглі б мы!
Што ты!
З ім мы i робімся людзьмі...
Ідзе вясновы дождж пяшчоты,
ідзе маёвы дождж любві.

* * *

Было так радасна i хораша!
Ты, як агонь, ахапляла горача.
Было так дзіўна i цікава!
Ты, як вада, мяне абцякала.
Ты, нібы вецер, мяне абвявала.
Ты, нібы вецце, мяне абвівала.
Ты, нібы лісце, шаптала нешта.
Ты, як зямля, стагнала грэшна.
Потым гучала музыка ціхая:
тайну вялікую спасціг я...

* * *

Гудзела, гуло ў маіх вушах.
Гудзела, гуло ва ўсім маім целе.
А з целам была заадно i душа —
суладна яны звінелі, гудзелі.
Як мора ў бераг,
так біўся той гул
ў мае барабанныя перапонкі.
І мроіўся белы, рамонкавы луг:
ад краю да краю бялелі рамонкі.
Гудзела, гуло ў маіх вушах.
Гуло і звінела ва ўсёй істоце.
Гуло на высокай пранізлівай ноце.
І я зразумеў —
о, шчасце! О, жах! —
што значыць той гул,
што значыць той луг.
Я быў улюбёны.
Я быў, як усе мы.
І я, як звяно,
уключаўся ў ланцуг
любові, яе ўсепланетнай сістэмы...

* * *

Як мы жылі, як мы любілі? —
Што той запаветны сучок губілі,
на якім сядзела любоў
і буркатала, накшталт галубоў.
Якія словы зляталі з вуснаў?
Што той сучок аднойчы хруснуў,
і адляцела наша любоў
стайкаю спуджаных галубоў.
Як мы жылі, як мы любілі?
Як мы пра тое зусім забылі,
мы, халодныя ілбы,
што пачуццё — не галубы?
Што голуб вернецца,
ён — хатні,
а дзікую радасць вазьмі злаві!
Што не пустуюць галубятні,
а душы пустуюць без любві...

Жала Аксіння, жыта жала.
Кальнула ў самае сэрца джала.
Стала цёмна-цёмна ў вачах, —
як не цямнее і па начах.
А быў жа дзень.
А ў небе сінім
сонца свяціла.
Так пякло!
Толькі сцямнела ў вачах Аксінні,
нібы глядзела праз цёмнае шкло.
Не ўтрымалі серп яе рукі,
выпаў ён з аслабелых рук.
Села Аксіння, сагнулася ў крук,
села, скорчылася ад мукі.
Суседка ўбачыла, завойкала:
— Аксіння, Аксінка, што з табой?
Жанкі забегалі навокала,
пыталіся наперабой:
— Аксіння, Аксінка, што з табой?
— Ці ёсць вада дзе недалёка?
— Мабыць, ад сонца...
Такая спёка!
— Ды і не тыя ўжо гады.
— Ну як, Аксіння?
Лепей, Аксіння?.. —
Аксіння ціха піць папрасіла,
жанчыны ёй падалі вады.
— Трэба ісці, Аксіння, дахаты.
Аксіння паволі ўзняла галаву.
— Дапамажыце ўстаць, дзяўчаты.
Дзяўчаткі, нядоўга я пажыву.
Такога са мной не было ніколі...
— Нічога, Аксіння, яшчэ пажывём!
— Не думала я, што ў сэрца так коле
— Нічога, Аксіння, яшчэ пажнём!
Ідзі, Аксіння, не стой на сонцы.
Ідзі, халодны ручнік прыкладзі.
Ідзі дахаты, Аксіння, ідзі.
А мы яшчэ выжнем па нейкай сотцы..

* * *
Ішла Аксіння.
Ледзьве цягнула
па іржэўніку ногі свае.
Нічога не чула.
Ледзьве пачула,
што нехта яе, Аксінню, заве.
Яна аглянулася.
На ўзмежку
стаяў учотчык з сваёй кавялой,
з сваёй п'янаватаю ўсмешкай.
Нешта крычаў і трос галавой.
Аксіння прыслухалася старанна.
«Цётка Аксіння, куды ідзеш?
Чаму сарвалася так рана?
Куды ідзеш?
Чаму не жнеш?
Можа, спалохалася спёкі?
Сонца прыгрэла — і ты наўцёкі.
Рашыла: лепей я ўцяку.
Рашыла: лепей мне ў цяньку.
Ці, можа, цётка, табе нядобра?
Ногі, гляджу, цягнеш ледзь-ледзь.
Але ж хварэць —
на цябе не падобна,
хіба ты можаш захварэць?
А можа, ты — сімулянтка, часам? —
Пытаўся ўчотчык хрыплым басам. —
Яно і няблага сімульнуць,
калі другія косяць і жнуць.
Ды што мне, хай і сімулянтка.
Можа, у цёткі знойдзецца шклянка?
Я сёння амаль не браў у рот.
Нешта скупы пайшоў народ.
Калі б знайшлася шклянка ў цёткі,
то хай бы цётка ішла дамоў.
Я прыпісаў бы цётцы соткі,
прыпісаў бы, і з плеч далоў.
Мне з кавялою —
што вам з чапялою.

Паставіш, цётка, шклянку ці не?
Закуска свая, нашу пад палою.
Ды ты не слухаеш, бачу, мяне.
Ты чуеш, цётка? —
За шклянку сотка.
За шклянку сотка, а то i дзве.
Ты чуеш, цётка?..»
Не чуе цётка.
Аксіння ледзьве ідзе-брыдзе.
Нічога яна зразумець не можа.
Ідзе-брыдзе, нібы ў тумане.
«Што ён гаворыць?
Божа мой, божа.
Ці ён жартуе, смяецца з мяне?
Што ён гаворыць?
Сотка... шклянка...
Шклянку прасіць калі знайшоў».
І раптам да цёткі Аксінні дайшоў
сэнс гэтага слова —
сімулянтка.
Адчула, як крыўда сэрца пячэ.
«Не верыць, што хворая. Як ён можа?..
І па Аксіннінай шчацэ
сляза пакацілася.
«Божа мой, божа...»