Патрык Зюскiнд - Парфума

Праз два гады рэнты ўжо не хапала нават на аплату дроў. Мадам мусiла прадаць свой дом па смешна сказаць якой нiзкай цане, бо акрамя яе раптам павыпаўзалi тысячы iншых людзей, якiм канечне, мусова i да зарэзу прыспoчыла прадаць свае дамы. I зноў яна атрымала ўзамен толькi гэтыя iдыёцкiя паперкi, i зноў праз два гады яны амаль нiчога не каштавалi, i ў I797 годзе -- ёй тады было пад дзевяноста -- мадам страцiла ўвесь свой ашчадак да драбнiцы -- нажытую цяжкай векавой працай маёмасць,-- i тулiлася ў малюпасенькай мэбляванай каморцы на вулiцы Кокiй. I толькi цяпер, запазнiўшыся гадоў на дзесяць-дваццаць, заспела-такi смерць -- яна прыйшла да яе ў вобразе пухлiзны, хвароба схапiла мадам за горла, пазбавiла яе спачатку апетыту, потым голасу, так што яна не магла запярэчыць нi словам, калi яе адпраўлялi ў багадзельню Гатэль-Д'ё. Там яе паклалi ў тую самую залу, бiтком набатаваную сотнямi паўжывых людзей, дзе калiсьцi сканаў яе муж, сунулi на агульны ляжак да пяцёх нейкiх староннiх старэч (яны ляжалi ўпокат шчыльненька адна каля аднае) i пакiнулi там на тры тыднi прылюдна даходзiць. Потым яе зашылi ў мех, у чатыры гадзiны ранiцы разам з пяццюдзесяццю iншымi трупамi шпурнулi на падводу i пад цяненькае бомканне званочка вывезлi на новыя моглiцы ў Клямар, што за мiлю ад гарадское брамы, i там паклалi на вечны спачын у агульнай ямiне пад тоўстым пластам нягашанай вапны.

Гэта было ў 1799 годзе. Але мадам, дзякуй Богу, не прадчувала свайго лёсу, вяртаючыся дамоў у той дзень 1747 года, калi яна пакiнула хлопчыка Грануя -- i нашу аповесць. Iнакш яна, напэўна, страцiла б веру ў справядлiвасць i тым самым адзiны даступны ёй сэнс жыцця.

З першага позiрку, якi ён кiнуў на мсье Грымаля,-- не, з першага чуйнага ўдыху, якiм ён уцягнуў у сябе пах Грымаля,-- Грануй зразумеў, што гэты чалавек можа забiць яго да смерцi за самую малую прамашку. Ягонае жыццё каштавала цяпер роўна столькi, колькi ягоная праца, яго жыццё было роўнае толькi той карысцi, якою вымяраў яе Грымаль. I Грануй пакорлiва лёг да ног гаспадара i не зрабiў анiводнай спробы ўстаць. Дзень у дзень ён закаркоўваў у сабе ўсю энергiю сваёй упартасцi i наравiстасцi, ужываючы яе, толькi каб, як той клешч, перажыць блiзкi леднiковы перыяд: цярплiва, сцiпла, непрыкметна, захоўваючы агонь жыццёвай надзеi на самым малым, але старанна дагляданым вогнiшчы. Цяпер ён зрабiўся ўзорам паслушэнства, непатрабавальнасцi i працалюбства, улёт лавiў кожны загад, прымаў любую ежу. Вечарамi рахмана дазваляў замыкаць сябе ў прыбудаваную збоку да майстэрнi каморку, дзе захоўвалася ўсялякае чарэп'е, рабочы iнструмент i вiселi прасоленыя сырыя скуры. Тут ён спаў на голай уторанай зямлi. Цэлымi тыднямi ён працаваў ад цямна да цямна, узiмку -- восем, летам -- чатырнаццаць, пятнаццаць, шаснаццаць гадзiн: мяздрыў смярдзючыя скуры, вымочваў iх у вадзе, зганяў поўсць, вапнаваў, травiў квасцамi, калоў дровы, акорваў бярозу i цiс, спускаўся ў дубiльныя ямы, поўныя едкiх выпарэнняў, укладваў пластамi скуры, як загадвалi яму чаляднiкi, раскiдваў раздушаныя чарнiльныя арэшкi, закiдваў гэтае жудаснае вогнiшча цiсавым голлем i зямлёю. Праз некалькi гадоў яму даводзiлася адкопваць i даставаць з гэтых магiл трупы скур, мумiфiкаваныя да стану дублёных скур. Калi ён не закопваў i не выкопваў скуры, дык цягаў ваду. Месяцамi цягаў з ракi ўгору, заўсёды па два вядры, сотнi вёдраў у дзень, бо гарбарства патрабуе мора вады на мыццё, вымочванне, выварку, фарбаванне. I так месяц у месяц ён насiў тую ваду, вымакаў сам да рубчыка, увечары яго вопратка капала, а скура была халодная, мяккая i набрынялая, як замша.

Праз год такога -- хутчэй жывёльнага, чым чалавечага -- iснавання ён захварэў на сiбiрскую язву, гэтую страшную хваробу гарбароў, якая звычайна канчаецца смерцю. Грымаль ужо паставiў на iм крыж i пачаў шукаць яму замену -- зрэшты, не без шкадавання, бо ў яго яшчэ нiколi не было больш сцiплага i руплiвага дбальца, як гэты Грануй. Аднак, насуперак усякаму разумнаму чаканню Грануй ачуняў. Толькi за вушамi, на шыi i на шчоках засталiся шнары ад вялiкiх чорных нарываў, якiя нявечылi яго i рабiлi яшчэ брыдчэйшым, чым ён быў раней. Затое ў яго застаўся -- найкаштоўнейшая перавага -- iмунiтэт да сiбiрскай язвы, так што цяпер ён мог мяздрыць самыя кепскiя скуры нават скрываўленымi, парэпанымi рукамi, не баючыся заразiцца нанава. Гэтым ён выгадна вылучаўся не толькi спасярод iншых вучняў i чаляднiкаў, але i сваiх патэнцыяльных пераемнiкаў. I таму, што цяпер стала цяжка яго замянiць, вартасць яго працы павысiлася, а тым самым i цана ягонага жыцця. Яму раптам дазволiлi не спаць больш на голай падлозе, а збiць сабе драўляны ляжак у хляве, заслаць яго саломай i накрывацца коўдрай. Яго больш не замыкалi нанач. Ежа палепшылася. Грымаль абыходзiўся цяпер з iм не проста як з жывёлай, а як з жывёлай карыснай.