Віктар Гардзей - Бедна басота

Фядора Чыркун, на сённяшні дзень дык вымусовая пустэльніца і дамаседка, яшчэ з даўняга Ядзюнінага аповеду здагадвалася, каго бярэ ў жонкі гэты аблудны мнагалюб і ашуканец, а бліжэйшыя суседкі Алены Хамутовіч ці не ў самыя апошнія дні схамянуліся: у рэшце рэшт, хто ж яна, тая нянаская царэўна, з-за якой ходырам захадзіла Малое Сяло? Можа, і не варта яна такой усеагульнай увагі, можа, хапіла б для яе на пачостку і аднаго цяляці, а то ж чуваць было, як надоечы ў суседчыным хлеўчыку на світанку нема квікнуў і адразу прыціх лычаваты япручок. Цяпер у вялікай, нібы стадола, печы багата чаго варыцца, парыцца, смажыцца, і кухаркі, запрошаныя з самых давераных родзічаў, не паспяваюць выносіць гатовыя стравы ў халодную варыўню. Дык хто ж, урэшце, яна, тая спешчаная царэўна, тая, выбачайце, карабатая балотная жаба? Гэта хто як думае пра Аленіну нявестку, а сама Алена спачатку маўчала, аднеквалася, але ўсё роўна зразумела, што шыла ў мяшку не схаваеш, і выдыхнула ганарліва: «Ганцаўчанка яна. З духтароў!»

Ну, вядома ж, Ядзюня як у ваду глядзела, бо падчас свайго візіту ў раённую бальніцу добра запомніла насцярожаны позірк і з'едлівыя пытанні чарнявай медсястры, яе частыя заглядванні ў сёмую палату, дзе ляжаў пакалечаны Аляксей Хамутовіч. Бачыш ты, знюхаліся, злюбіліся, хоць што тут казаць - прыгожая будзе пара. На здзіўленне, у Ядзюні няма ні зайздрасці, ні злосці - засталася толькі крыўда. Сама вінавата: даверылася, дурніца, прайдзісвету, круцялю, да таго ж намнога старэйшаму за сябе. Няма злосці, няма зайздрасці, ды дзесьці ў закутках душы ўжо ўздымаецца, варушыцца, колецца, нібы стрэмка, маладая дзявочая рэўнасць. Ядзюні гэтае пачуццё яшчэ малавядомае, яно палохае, трывожыць, Ядзюні патрэбны цяпер як ніколі ласка, спагада, сталая парада, і нябога, пакалыхваючы калыску сына, раз-пораз паглядвае ў акно - вось-вось ад суседак павінна вярнуцца маці.

На дварэ ўвачавідкі пачынае вечарэць, сонца ўсё ніжэй і ніжэй схіляецца над Малым Сялом, а тут, на Горскай, у хаце Луцэі Падгайскай, ніяк не скончыцца вялікая жаночая рада. Насупленая гаспадыня сядзіць на покуці за сталом, побач каля акна на шырокай драўлянай лаве маўкліва горбяцца Тадорка Дрозд і Фядора Чыркун, а крыху зводдаль, прыткнуўшыся на нізкім ложку, зацята чухае пераноссе бежанка Агрыпіна. Думаюць кабеты, моршчаць ілбы, цяжка ўздыхаюць ад бяссілля. Хоць лопні, хоць трэсні, хоць кроў з носа, ім трэба разладзіць заўтрашняе вяселле. І спосабаў, як гэта зрабіць, даволі шмат, ды толькі ўсе яны наўрад ці гуманныя і чалавечныя.

Прапанова Луцэі Падгайскай канкрэтная, але занадта суровая - перабіць маладой ногі дубовай даўбешкай. Рашэнне Тадоркі Дрозд яшчэ больш жорсткае і таксама малаверагоднае - высмаліць жаніху вочы кіслатой. Думка ж Фядоры Чыркун, як асобы пацярпелай, зусім рэальная, нават з пэўнымі адзнакамі гуманнасці - трэба ацёмначы злавіць Аленінага шкурніка і лавеласа, паваліць на зямлю, зашчаміць паскуднае яго начынне ў ляшчоткі і вылегчаць, як смярдзючага кнораза. Высокая рада цалкам ухваляе і падтрымлівае Фядору Чыркун, высокая рада належным чынам цэніць мудрасць збедаванай сяброўкі і суседкі, ды вось жа нявыкрутка: хто здзейсніць гэты акт крэўнай помсты, гэтую законную акцыю справядлівай боскай адплаты? Шукаючы выканаўцу больш ці менш літасцівага прыгавору, насупілася Луцэя, глыбока задумалася Тадорка, трэ пальцамі густыя бровы Фядора, і нечакана іхнія блуклівыя позіркі спыняюцца на бежанцы Агрыпіне. А што? Баба яна здаровая, шырокая і мажная ў касці, дужая, як лоша.

- Не хачу і не буду! Гэта ж самасуд, гэта ж астрог, гэта ж чорт знаець што! - здагадаўшыся, аб чым амаль адначасова падумалі тры старыя змоўшчыцы, падхапілася з ложка растрывожаная, зніякавелая бежанка Агрыпіна. - Я ж вам не віцінар, я ж і крыві баюсь. І як, урэшце, тое паскудства ў рукі ўзяць?

- Так і возьмеш. Хіба не брала ніколі? - усміхнулася Тадорка Дрозд. - А гідзішся - рукавіцы дамо. І нажа.

- Не трэба рукавіц! Не трэба нажа! У нас, на Браншчыне, свадзьбы чарамі расстройвалі. Чарамі і замовамі.

- Якога ж ліха, кабетка, ты маўчала дасюль? - ледзь не зазлавала Фядора Чыркун. - Мы сядзім тут, галовы тлумім, а ёй усё адно.

- Дык не стой бязмоўна, кажы хутчэй, што гэта за чары? - папрасіла з дакорам Луцэя Падгайская. - Колькі год жывеш у мяне, а ні разу не прызналася пра сваё чарадзейства.

- Патрэбы не было, і ўсё ж, мілая, так проста. Нехта з вас няхай возьмець па пасме валасоў у старога ўдаўца, у немаладой удавы ды яшчэ ў бабы гуляшчай. Пасля няхай атарвець анучку ад плацця бабы бяздзетнай, пасля ўгорнець валасы ў анучку энту, пасля аднясець на балота, кінець у багну на ўсю ноч. На вутра, яшчэ да сонца, вузел трэба забраць, а як свадзьба будзе, нехта з вас няхай той вузел пад ногі маладой бросіць і скажэць пры гэтым: «Табе замужам не бываць, табе дзетачак не раджаць». Вот і ўсе чары. Быць не можа, каб не іспорцілась свадзьба.