Віктар Гардзей - Бедна басота

У яго, гэтага несусветнага даўгайлы, на якім, быццам на калу, матляецца заношаны ўшчэнт афіцэрскі шынелак, ёсць і сваё законнае прозвішча - ці то Козераў, ці то Козыраў, аднак прозвішча ідэйнага важака механізатары даўно забылі. Кажуць, прычынай такой непачцівасці стаў эмтээсаўскі вартаўнік Сцяпан Аліфер. Першы раз заступаючы на старажоўства, ён з будкі ўбачыў высознага начальніка і з захапленнем, маючы на ўвазе яго рост, выдыхнуў: «О, Езус Марыя, які спраўны бальшавік!» І начальнік палітаддзела, даведаўшыся пра сваё мяно, цяпер помсціцца языкатаму старому: сярод ночы правярае, як той нясе службу, бэсціць за што папала, а гэтай восенню ў палітаддзельскай газетцы нават сурова пакрытыкаваў Сцяпана Аліфера за непамернае спажыванне казённага дэнатурату.

Але што даруецца старому, тое не даруецца маладому. Калі сказаць шчыра, дык Ванька Заяц не баіцца ні Бога, ні чорта, а вось Бальшавіка баіцца як агню. Да заўтрашняга дня, чаго б яно ні каштавала, палетак трэба ўзараць, і таму старэнькі «націк» выбіваецца з апошніх сіл, раве на ўсе абароты, страляючы з выхлапной трубы сінімі колцамі дыму. Пакуль апусціўся вячэрні змрок з густым сейвам ці то імжы, ці то мокрага снегу, укарчанелыя трактарысты паспелі ўспароць добры кавал поля, далёка збоку пакінуўшы ўскраек яловага лесу. На чарговым павароце дрыготкае святло фараў выхапіла з пагусцелай цемры сялібу Марціна Палазка - пахілы плот, марны садок, старэнькую хатку з прыземістым хляўцом і спарахнелай варыўнёй. Цяпер, з надыходам ранняга лістападаўскага вечара, ворыва пайшло марудней - можна нарабіць процьму агрэхаў, можна лёгка ўспароцца на валун, затоены ў зямлі, ды, апроч таго, трэба раз-пораз крычаць у задняе акенца, каб гэты малавопытны ахламоністы прычэпшчык чаго добрага не задрамаў і не зваліўся пад плугі.

- Глядзі ж, не засні, не зваліся ў разору, а то растапчу, як жабу!

- Уга! Заснеш на гэтым холадзе.

Няхай што хоча думае Збышак, няхай крыўдуе ці злуецца, але перасцярога зусім не лішняя. Новы час, эпоха жалезных матораў, пасадзіўшы маладых неспрактыкаваных сялян на трактары і машыны, запатрабавалі ўжо і першых ахвяр. На памяці ў маласельцаў яшчэ свежы выпадак, калі, працуючы ў начную, трактарыст насмерць пераехаў свайго напарніка, якому захацелася падрамаць на пожні. Начную змену прыдумаў і ўвёў у практыку сам дырэктар МТС Фядотаў і за гэтую ідэю праславіўся ў раёне як смелы наватар калгасна-саўгаснай вытворчасці. Начную змену, калі ад бяссонніцы пухне галава і зліпаюцца вочы, не любіць Ванька Заяц, густую цемру ненавідзіць стомлены ўжо Збышак, але яшчэ больш гулкі рокат «націка» не ўпадабаў Марцін Палазок.

Кладучыся спаць на мулкім удаўцоўскім ложку, ён спачатку падзівіўся, якія гэта дурні аруць поле ўперадзімку, потым, пераканаўшыся, што змружыць павекі ніяк не ўдасца, стары пачаў ганіць і лаяць цяперашнія незразумелыя парадкі і сённяшніх бесталковых начальнікаў. У тыя гады, калі Марцін Палазок яшчэ сам быў гаспадаром, асенняе ворыва маласельцы заканчвалі пасля Пакроваў, і во было б смеху, калі б у канцы лістапада нейкі гультай і недалэнга выйшаў з плугам на поле! З надыходам асенняй халепы і прымаразкаў людзі мелі безліч іншых турбот і клопатаў. Перадзім'ем у Малым Сяле першай ажывала кузня: стары каваль Костусь Танец пачынаў правіць няхітры сялянскі рыштунак, амаль адначасова на гумнах дружна адзываліся цапы, ледзь не ў кожным двары нема раўлі авечкі, не жадаючы расставацца на зіму з густой і цёплай воўнай. Новы збаламучаны час палічыў адвечны сялянскі побыт пустой і непатрэбнай справай: цяпер няма ні коней, ні гумнаў, ні тых жа авечак, аднаго толькі жалеза, дзякуй Богу, хапае.

Пакуль дакучлівы лопат трактара ўсё расце, набліжаецца, Марцін Палазок багата чаго паспеў перадумаць, багата што змог абмеркаваць, узважыць і разумна спланаваць. Яму, старому ўдаўцу, каб дажыць свой век, кроў з носа - трэба ажаніцца. Суседка Фядора Чыркун круціць хвастом, не хоча ісці за Палазка, дык няхай і не ідзе. Яшчэ з вайны ў Луцэі Падгайскай жыве ў падсуседзях бежанка Агрыпіна - кабета адзінокая, памяркоўная, працавітая, гэтая хвастом круціць не стане, ды і Анюта, Марцінава нявестка, пярэчыць, бадай, не будзе. Ну, а калі заводзіць сям'ю, то да жаніцьбы трэба было б перасыпаць хату, паправіць хлявец, бо зусім заваліўся, зноў жа варта і сякую-такую жыўнасць агораць, хоць парсюка, хоць курэй, бо пры цяперашніх парадках, пры цяперашніх бесталковых начальніках на добрую жытку спадзявацца марна. Вунь на дварэ халадэча, а яны, халеры, бачыш што - аруць!