Сакрат Яновіч - Самасей

Заднія ў аўтобусе таксама глядзяць на сярэднія месцы, але так, як глядзіцца з галёркі на шаноўную публіку ў тэатры. А наперадзе адбывалася «прадстаўленне», часцей — незразумелае. Так было. Андрэеў прыпынак знаходзіўся за вуглом Тодаравага гумна. Ведаў ён навылет, аб чым будуць гаварыць у хаце: бацька стане цвярдзіць, што ўраднікі дастаюць грошы за чалавечую крыўду, якую яны безупынна ўчыняюць, і што гарады так патрэбны людзям, як балячкі — целу; а маці — збіваць яго з панталыку, гаворачы, што Андрэй не першы год жыве ў Беластоку, але, як вядома, не пусціўся ў сабачую скуру. Потым пойдуць яны рэзаць сечку. Калі макрэла на ім кашуля, бацька сам браўся кру-ціць кола сячкарні, азіраючыся на яго вачыма., надта падобнымі да тых, што ў людзей на задніх месцах аўтобуса, неасветлены.

Аўтобусы маладосці былі аўтобусамі ўцёкаў. Аднак жа спатрэбілася шмат вяртанняў у вёску, каб болей не вяртацца да яе. Ён, пакаленне яго, яны былі аддадзены бацькамі ў горад, як бы на пашу, якой на месцы не хапала... I, мабыць, гэтым адрозніваліся ад сучасных дзяўчат і хлопцаў з вёсак, якія выязджаюць у гарады не ў пошуках надзейнага хлеба, але легкахлебнага побыту. Лягчэйшага — якога ніколі не будзе на гаспадарцы. А яшчэ, пэўна, адрозніваліся і тым, што падобныя жаданні сярод іх нараджаліся стыхійна, без нацэленасці, і яны, пераважна, палохаліся таго, што лёс высока выштурхоўвае іх! Няхутка паадважнелі. Наглядалася гэта ў меру таго, як штораз меней і меней адчувалася вяско-вапаходжанская пупавіна, якая з гадамі сохла. Некаторыя з іх употай спрабавалі адкусіць яе, прадаючы або, звычайна, пакідаючы гаспадаркі без ніякай апекі і забіраючы бацькоў у свае, сухія ды цёплыя кватэры. Усё-такі немагчыма нарадзіцца другі раз! Таму нашы пупавіны такія доўгія і жылістыя. Трэба сказаць, што большай паловай нашых амбіцый надалей тайна загадвае вёска. Здабыткі мераем каўдобістымі вёрстамі, якімі праехалі мы з немагчымасці ў магчымасць.

Палявымі вятрыскамі абступалі Андрэя сумненні ў тым, ці з'яўляецца яго пакаленне добрым будаўніком горада. Адпаведным. У яго не было доказаў супраць. I разумеў, што патрабуе таго развіццё вытворчых сіл... Але ў яго былі прадчуванні, што карысць, якую яны давалі, не такая ўжо і вялікая, бо не перастаюць яны шчаслівець ад таго факта, што жывуць і красуюцца ў Вялікім Беластоку. У сямідзесятыя гады, галёкаючы за імянінавымі сталамі, усё болей ганарыліся маткамі, што служылі ў купецкіх, даваенных дамах. Вышуквалі асеўшыя камянічкі з расхістанымі, драўлянымі сходамі, па якіх маці ўвіхаліся служанкамі. Заходзілі ў завулкі мізэрнага перадлёсу, перадматчынасці і выкалупвалі сабе легенду аб нестопрацэнтнай сялянскасці. I сакрэтна цікавіліся датамі шлюбаў бацькоў, і ўчытваліся, на пыльных гарышчах хат, у лебядзіныя паштоўкі з залётнымі словамі прывітання, замазанымі паштовымі штэмплямі вядомых гарадоў... Падстаўлялі вушы пад лаянкі бацькі, які, падзівачэлы ад старасці ды знямогі, выкрыкваў на маці рознае... А ўсё гэта рабілі таму, што, самі не ведаючы аб тым, іхнія бацькі не далі ім таго, чаго не мелі, бо не маглі мець: пачуцця гонару за сябе, за свой род. Яны — без гісторыі! Ці яны яе створаць, сваю, ці, звычайна, прысвояць чужую — час пакажа. Праўда, прысвойванне не свайго дазволіць ім мець толькі тлусты дабрабыт.

Ну, загаварыўся я, працягваў Апдрэй, выбачай. Холадна сёння, халера. Вецер. Даўно не было сапраўднай вясны. Ведаеш, прапанавалі мне нядрэнную работу, у праўленні рамесніцкай арцелі, ну, у той, якую кпліва завуць «Дзяры-бяры». Пагутарыў быў са старшынёй праўлення, дамовіліся. Меўся пазваніць мне і паведаміць, калі гэта магу перайсці па работу да іх. Але не пазваніў. Чорт з ім!

Не буду жабраваць! Не пайду ў той калідор, каб стукацца ў дзверы з шыльдачкай «Старшыня», адстойвацца пад імі колькі хвілін, бо якраз знаходзіцца ў старшыні напахнёная сакратарачка або шумлівы кліент, які толькі і ведае той бяды, што нямодна пашылі яму нагавіцы. Не хачу ўваходзіць за тыя дзверы, за якімі надзіва прыгожа і ўтульна, быццам у кватэры ля засмечанай вулічкі, ды вітацца з тыпам, што ласкава вылезе з-за стала, з-за пісьмовага стала, і працямкае нязначную гутарку з табою аб тым, як гэта вельмі добра зрабіў я, заходзячы даведацца наконт новай работы, бо — на жаль — будзе яна не ад паўгоддзя, але ад чацвёртага квартала, калі ўсталюецца план штатаў. Трэба быць дурнем з птушынай наіўнасцю, каб паверыць ягоным абяцанням! Цябе не хочуць тут, і ніколі табе не зразумець таго, чаму гэта так зводзяць, не кажуць праўды, ды яшчэ цягнуць за язык: як вам працуецца, пан Антошка, і ці можаце яшчэ крыху пабыць на гэтай, цяперашняй, рабоце?! Не адкажаш, што добра адчуваеш сябе. Вымушаны трохі панаракаць на дырэктара і на міжчалавечыя адносіны, а гэты, самаўпэўнены ў сабе тып, рассеўшыся за шырокім сталом на па-дзявочаму зграбненькіх ножках, будзе глядзець табе ў вочы, быццам намерваючыся сказаць: а ў нас, думаеш, іначай! Разлічваеш на лепшае? Уцякаеш? Уцячэш і ад нас, пабяжыш у іншае месца і, каб дастацца туды, будзеш там гэтаксама плявузгаць і на мяне, як цяпер — на дырэктара. Зрэшты — будуць гаварыць табе вочы старшыні, — патрэбны нам свае людзі. Разумееце — свае! Гэта важней, чымсьці вашы высокія кваліфікацыі... Не, пайсці да старшыні ды дапытвацца, як з новай работай, гэта ўжо жабраніна! Мо калісьці гэта і зраблю, але не цяпер. Замнога ў мяне злосці накіпела! Таму застаюся я ў дырэкцыі, прыняўшы тое, што далі — горшае, але без ласкі.