Сакрат Яновіч - Самасей

Падумалася Андрэю: калі вёска — гэта наша глеба, дык чаму так рэдка сыплецца ў яе тое зерне, якое яна ж вырасціла? А можа, не яна вырасціла яго? Шчодрай рукою, можа, адступіла яго гораду? Нас, мяне з табою, тысячы іпшых... I вецер падзеяў здувае ёй, час ад чаеу, адну салому ды мякіну!

Закончылі яны са Стасем перакрываць хату. Маці распаліла печ, напякла і насмажыла ім усякай усячыны. Дастала з шафы бутэльку «Белавежскай». Пасядалі за стол. Зрабілі па чарцы. Яшчэ па адной. I яшчэ. Ласаваліся па-велікоднаму: на талерцы румянілася печаная курка, смяялася ім парасячая лычавінка, красаваўся вянок каўбасы, хатняй! То агурочкі ў пахкім расоле, хрумсткія, то радыска, салат, зялёная цыбулька маладзенькая, то яечня выпучылася вачыскамі, свяжуткая. Бульба, сыпістая, у роце раставала. Здорава папілі яны. Быў на тое настрой і ахвота. Стась прынёс кан'якаватай жытнёўкі. I як пачалі спяваць, усе песні праспявалі... І пра дзявочую галованьку, і пра Янку з Алёнай, і пра Яськаву канюшыну, пра непаслухмяныя гусі, і нешчаслівае каханне спявалі, і добрую маці, і жытка недажатае, долю праклятую, гора заўзятае, пра вярбу ў полі і пра воды крынічныя. I пра мары, ой, пра мары яны ўсё спявалі і спявалі...

А маці яго, вось яна села насупраць іх, і слёзы ў яе так і пасыпаліся, так і пасыпаліся з вачэй, бы гарох. Разжалілася яна. I Андрэй, здаецца, зразумеў яе пытанне, калісьці выказанае яму: якая карысць людзям будзе ад таго, што ты, Андрэй, станеш дырэктарам?

Спяваючы са Стасем і спазіраючы на заплаканую маці, старую, Андрэй дакрануўся да сапраўднага сэнсу існавання чалавека — да пачуццяў шчаслівасці! Таго пачуцця, якое дагэтуль востра не вырысоўвалася. Ад шчаслівасці не брала яго гарэлка. Гэта шчаслівасць не мела дакладнай назвы, але яна ўжо была.

Андрэй вярнуўся ў Беласток. Першы раз паглядзеў на гэты горад, як на штосьці сваё. Выйшаўшы з сіняга аўтобуса, няспешнай хадою прайшоўся ў цэнтр — Алеяй Першамая, Сянкевіча, Дзяржынскага, Складоўскай-Кюры, Кастуся Каліноўскага. Ён не быў яшчэ падрыхтаваны да таго, каб думаць аб новай айчыне, у якой пражыў дваццаць пяць гадоў.

Нягледзячы на гады, не быў яшчэ падрыхтаваны.

Перад вачмі паўставалі аўтобусы маладосці, у якіх вельмі істотным было тое, хто, дзе і як стаіць, сядзіць, і — асабліва — як гаворыць. За шыбамі цямнота брынялі стрэхі вёсачак. А ў аўтобусе — як у маленькім тэатры. Наперадзе — святло. I ў ягоным бляску стаялі кавалеры ў футравых шапках, расшпіленыя, у ненатуральна белых кашулях, засупоненыя вузенькімі гальштукамі (такая была мода). У перадсвяточны вечар многа іх ехала да бацькоў. Балаганілася размова. Не, гэта не былі размовы, але праверкі: хто стаўся лепшым у жыцці на працягу апошніх тыдняў або месяцаў?! За нейкім там разам, ён прыкмеціў, што тыя супастаўленні неяк закончваліся тады, калі аўтобус сунуўся праз пушчу, за якой пачыналіся першыя прыпынкі, першыя развітанні... Кавалерам трэба было тут жа пераканацца ва ўражанні, якое яны зрабілі на дзяўчат, што дагэтуль маўчалі.

У аўтобусах яго маладосці паяўляліся першыя маладыя бацькі, якія займалі месцы пасярэдзіне, з дзецьмі і пакункамі на каленях. Здавалася, што на гэтых чырванашчокіх матак і татак ніхто не глядзіць: нудныя яны, занятыя турботамі, адышлі ў іншы свет... Дык не, да іх спадцішка прыглядаліся дзяўчаты, і гэта балела кавалерам. У прыступах маўклівасці яны так і пранізвалі позіркам дзяўчат: калі я стану інжынерам, дык не так зажыву, як той, лысы і аблезлы; няхай дастану кватэру, пабачыш, якую мэблю куплю, а жонцы не пашкадую футравае паліто з натуральнай скуры, хутка стану майстрам, тады не ў такім касцюме буду хадзіць, як той, надзьмуты, з Вярхлесся. Пойдзеш за мяне замуж — не пашкадуеш, на кожным пальцы пярсцёнак мець будзеш; яшчэ з пяць гадкоў — і мушу дабіцца пасады загадчыка аддзела, бо няма ў нашай установе такіх, якія могуць працаваць рук не пакладаючы і столькі ўзяць на сябе, што я. Глядзі на іх, глядзі, дурніца ты малая, адварочвайся ад мяне, не буду плакаць па табе, знайду іншую, лепшую, беластоцкую, гэтаксама чарнабрывую. Бачыш гатовае і не заўважаеш таго, што цяпер мала прыкметнае, як я, але — з перспектывай!

Пачыналіся паміж кавалерамі жарты, як рэакцыя на горшасць. Іржаў аўтобус, скавытаў шафёр (ён трубіў на кагосьці), крывілася дарога, гайдаліся цені соснаў. Прыходзіць пан да пані, а ў пані ўжо другі пан... Пані прасіла паню, каб пані пазычыла пані, га-га-га-а-а-га-ааа... Рагаталі са значнасцю. I тыя, што пасярэдзіне аўтобуса, паводзілі сябе з абражанай абыякавасцю. Лічылі, што гэтыя кпіны датычаць іх, паноў над панамі! I, як бы ў пацвярджэнне таму, непрыстойна рагаталі з гэтых жартаў яшчэ і тыя, што сядзелі на задніх месцах: ад іх патыхала сапрэлай бялізнаю, валёнкамі ды кажухамі. Ім не было чым хваліцца. Хтосьці з іх тайком курыў, хтосьці з кімсьці вёў напаўтаемную гутарку на дыялекце, балбатліва, не так, як наперадзе аўтобуса, дзе кожнае слова вымаўлялася з падкрэсленай паказнасцю, з той паказнасцю, якою хваляцца дарагім дадаткам да новага касцюма. Зад аўтобуса рэдка чуваць; хіба калі хто п'яна спявае, а потым смачна храпе, выклікаючы гэтым усеагульную весялосць.