Сакрат Яновіч - Самасей

Гэта вялікая справа — не заставацца нікому ўдзячным.

Як першая ўмова годнаснага жыцця!

Ведаеш — іначай сталі адносіцца да мяне. Так, быццам гэта ты ўжо робіш камусьці ласку, працуючы на мізэрнай пасадзе... Кажаш — трачу матэрыяльна. Не, не трачу: маю час на халтуру. Зарабляю, як бы не хочучы...

Аб чым я думаю? Як далей жыць? Уяві сабе, што я думаю пра тое, каб накупіць у кватэру першакласнай мэблі, вянгерскі тэлевізар, дыван, бы ў кабінеце дырэктара, крэслы, хіба нямецкія, у дзверы ўманціраваць назіральнае шкло (жабракі валочацца), выменяць аўтаматычны замок, абсталяваць новы тып газавай пліты, югаслаўскі, з тэрмарэгулятарамі, халадзільную шафу французскага вырабу, міксеры і ўсенькас такое, выгоднае смяццё... Ага, яшчэ і бібліятэчку! Маці казала: была я неяк у Марысі, што жыве ля Наваградской вуліцы, а ў яе, бачу, шклёная бібліятэчка з кніжкамі — карычневымі, блакітнымі, ружовымі, жаўцюткімі, пурпуровымі, малінавымі. I крыштальныя чаркі на высокіх ножках, на залочаным падносе, ха-хах-ха-ха... Маючы такую бібліятэку, можна жаніцца, ну, не? Жонцы не будзе сорамна за мяне... Я не жартую: такія ў Беластоку правілы гульні ў саліднае жыццё.

Цікава, што пасля абеду я забываю аб планах. I наогул вельмі не люблю таго, хто гаворыць пра іх! Яны, відаць, досыць чужыя маёй прыродзе. А яшчэ, магчыма, не люблю іх і таму, што ўпершыню сутыкнуўся з імі далёка, аж у Беластоку... Не, я хіба памыляюся... Планавалі бацькі. Але іх планаванне было не падобнае да нашага. Яны не столькі планавалі, колькі мусілі намагацца, каб пабудаваць гумно, купіць карову, перакрьшь дах, набыць кавалак зямлі... Мы, іх дзеці, плануем не дзеля таго, каб жыць, але дзеля — хочацца сказаць — раскошы. У нас няма праблемы кавалка хлеба.

Ці не здаецца табе, што злосць маці на мяне пачынаецца ад вялікапанскіх або купецкіх пакояў? Ці нельга ёй, гэтай злосці, стварыць наступны дэсігнат: мой сын, Андрэй Антошка, можа быць, як вялікі пан Дзерма-Дзермакавецкі, у раскошных пакоях, але, дурань, чамусьці не хоча таго? Пан Дзерма-Дзермакавецкі быў, несумненна, разумным чалавекам, бо смачна еў і мякка спаў. Толькі дурань жыве, як бедныя людзі!

Калі ажанюся, у нас будзе дачка, і ахрысцім яе Ёля. Па-панску! У адказ на твае зласлівыя заўвагі наконт гэтага імя, мая жонка вытлумачыць, растлумачыць: вясковыя імёны цяжка вымаўляць у Беластоку, не будзем жа дзіця марнаваць імем, з якога ўсе смяяліся б. Звярні ўвагу — усе, з вёскі — таксама. Потым наша Ёля, будучы ў шостым класе, прыгожа намалюе ружу. Зробіць гэта на нас ашаламляючае ўражанне. Расхваляваная жонка прыбяжыць да мяне і пачне гаварыць: паглядзі, Андрэюню, як наша дачка цудоўна малюе — зрабі захады, каб падрыхтаваць ёй месца ў Мастацкім ліцэі, у Супраслі. Факт, у яе ўзросце я нават каровы не мог намаляваць. Не ведаю, як жонка... Словам, ружа — гэта табе не карова! А ў дзень майго нараджэння Ёля прытэпае да мяне ранютка. I з гваздзікай, купленай увечары папярэдняга дня жонкай, ды скажа: шчашча табе і здароўя, міленькі папанька! Не татанька — папанька! Так называюць сваіх бацькоў дочкі і сыны ў кінафільмах пра даўняе жыццё ў дварах і салонах... Так міла: пан бацька, пані маці, вельмі прашу цябе, матуленька, прабачыць мне... Праўда, што слёзы коцяцца з вачэй.

Ёля на трэцім годзіку жыцця будзе ўжо ведаць, што бацьку трэба віншаваць з днём нараджэння, што трэба быць удзячным, што... Ды паогул, разумееш, я так сабе падумаў у гэту хвілю, што вялікае пачынаецца ад малога. Я б сказаў, ад начнога гаршчка. Не жартую! Разумееш? Усё-такі мы самасеі...

І.

Вясна, як толькі памятаў Юрка, прыходзіла з-за Лапіцкіх пагоркаў. Так і тады — ужо колькі дзён дзьмуў у даліну цёплы вецер і нізка кудлаціліся хмары. Час-часом высвечвала сонца, і ад таго ралля мацней чарнела і бліскала ў вочы беллю снегу ў разорах. А на Глінішчы снег быў як бы некрануты; ён ляжыць там заўсёды доўга, нарэшце ўтвараючы маленечкае блакітнае паазер'е з незасыпаных старых ямаў на бульбу, якое высыхала недзе ў першае сенаванне, пакідаючы пасля густую махавіну макрыцы. Далей, за могілкамі і пад Разбойнікам, глеба не вызвалялася — ці мо здавалася гэтак ад далечыні, — вясна заходзіла туды, відаць, потым.

На Доўгім выгане снег, бы развэдзганая смятана, плямамі, усярэдзіне якіх цямнела западзінамі вада, яшчэ добра трымаўся на дарозе, паміж уледзянелымі каляінамі. Там нехта ехаў санямі; конь, быццам разумнае стварэнне, марудна цягнуў, апусціўшы галаву. Чалавек ішоў побач, растапырваючыся на коўзкім.