Сакрат Яновіч - Самасей

Гэты суд запамятаецца яму на цэлае жыццё. I будзе ён саромецца памяці аб ім.

Страх Андрэя Антошкі меў, так сказаць, сярэднюю велічыню і цалкам змяшчаўся ў рамках маралі: выкінуць мяне з работы і дадуць воўчы білет на дарогу.

Служацкі гэта страх, з ачмурэлым пытаннем: няўжо так мала патрэбна, каб чалавека пераўтварыць у нуль?

Межы немагчымасці, якія ўсведаміў сабе Андрэй, аказаліся надта ж вузкімі, і ён адчуў сябе малазямельным гаспадаром, якога быт залежыць ад багацейшых суседзяў, што маюць коней, парабкаў, машыны.

Дырэктар не ўстаў, не падаў Андрэю руку.

— Мне няма калі і таму я — кораценька: будзе новы загад-чык аддзела, — гэтак дырэктар. — Таму прашу вас падрыхтаваць да перадачы справы, каб у максімальна кароткі час пазнаёміць з імі новага загадчыка.

— Падрыхтую на паслязаўтра, — Андрэй неяк здрамнуў ад напружанасці. — Паведамлю кіраўнікоў секцый...

— Пан Андрэй! — ужо без «дарагі калега». — Справы прашу вывесці, як гаворыцца, начыста, каб загадчыку не спатрэбілася займацца імі ад пачатку, У сэнсе іх афармлення, разумееце? — ён адначасова кудысьці званіў і ў кагосьці прасіў прабачэння за нейкае спазненне... Ужо выходзіць!

— Разумею, — пот пацёк па скронях. Асеў у крэсла, зняможаны.

— Вады?

— Не, — насоўкаю выцер лоб, скроні, шчокі. — Вось і канец, — зводдаль ад канферэнцыйнага стала скрыпануў цяжка гружаны воз, па восі ў пясчанай каляіне...

— Пан Андрэй, — насупіўся дырэктар. — Мы не можам салідарызавацца з вамі... — гаварыў настаўніцкім голасам, быццам дырэктар школы.

— Мы? — Андрэй, папяровымі губамі. — Хто гэта, мы?

— Не чапляйцеся да слова, пан Андрэй! — з дэбільнай сур'ёзнасцю. — Вы дасканала ведаеце, у чым справа, — прыадчыніў акно. — Ніхто не мае намеру весці вас на эшафот! Будзеце працаваць. Прамінуць гады, ваша віна адыдзе ў забыццё, і тады вы зможаце зноў паслужыць грамадству... — палавецкі твар, непадатлівы на старасць. I на шчырасць. Стэпавы па паходжанні, лясунскі па выхаванні. Скрыжаванне, якое дае высокія парасткі.

— Я — вінаваты?

— Ніхто не зняў з вас віну. Не думайце, што мы вас будзем бараніць, — усё роўна, бы: «Нарэшце, заразу, утапталі!»

— Пра што ж гаворка: быў суд, засудзілі — і канец.

— Я гавару аб вашым унутраным настроі.

— Дазвольце, калі так, запытаць: мая віна толькі ў тым, што к... я назваў к...? Так?

— Вядзіце сябе прыстойна! Як вы сябе паводзіце!

— Я задаў вам пытанне. Мне таго хопіць, — падумаў аб дырэктары: «Чым больш двурушны чалавек, тым чуллівейшы ён на брыдкаслоўе. Як тая балячка на дотык!»

— Якое? — не маргнуў вокам, убіў кінжал у спіну князя Алега, якога яшчэ ўчора называў сябрам. Плач Яраслаўны выслухаў, як самыя высокія словы прызнання за свой учынак!

— Паўтарыць?

— Мне няма калі спрачацца з вамі. Выбачайце. — дырэктар апранаўся, даставаў з шафы паліто з футравай падбіўкай. — Мяне чакаюць, — ён надзеў шапку.— Зайдзіце іншым разам...

— Шкадую, што на судзе я маўчаў. Дурань!

— А хто вас трымаў за язык? — элегантны, добра выхаваны, стрыманы.

— Не, і ў с... нават не казыталі.

Дырэктар выйшаў, пакінуўшы Андрэя пасярод кабінетнай прасторы. Сакратарка забрала пустую шклянку і памарудзіла над папкамі з карэспандэнцыяй. Выпучыўшы азадак, апетытнае яб-лычка, кпліва, здавалася, дакучала: «Не апраўдаў ты спадзяванняў. Розум, мілы, гэта яшчэ не ўсё: патрэбна культура. Яе не вывучыш. У ёй вырастаюць! Як расліна, ну, бы збожжа, каб табе было гэта болей зразумела...»

Бразнуў дзвярыма.

Андрэй паўдня прахадзіў па Беластоку. Яго перапынялі знаёмыя, распытвалі пра розную драбноту. Пілі разам піва.

У той вечар загуляў у горадзе. Гэта ўжо не быў адпачынак паміж папярэднім і паступным бегам.

Справы афармляў на працягу трох наступных дзён. Назбіралася!

«Я — пакінуты каханак кар'еры, гэтай вечна цудоўнай багіні, якая не лічыцца з мужчынамі і не будзе лічыцца!» — Андрэй зняў корпус тэлефона і падрэгуляваў званок, падклаўшы пад малаточак званка тонкую, папяросную паперку. Цяпер бзычэў, бы муха, што знадворку дабіваецца ў пакой. Не ўзнімаў трубку. Некаторыя званілі нервова, як чмель у канюшыне ля Кашэчай горкі.

Новы загадчык, сімпатычны трыццацігодак, плюшаным голасам назваў Андрэю сваё імя і прозвішча, падаў руку, жаўтаватую, у белым манжэце.

Прывёў яго дырэктар.

Калі яны засталіся адны, новы загадчык сказаў Андрэю:

— Не люблю такіх пісьмовых сталоў, — па-сяброўску. — Дзе і толькі знайшлі такі вялізны, нязручны ў працы, — быццам хацеў гэтым сказаць: «Трымайцеся, Андрэй Антошка! Бяда прыйшла і адыдзе, а вы застанецеся. Усё яшчэ ўперадзе!»