Сакрат Яновіч - Самасей

Толькі паненак не было з намі.

Былі гэта мае калегі па рабоце ва універсітэце, якіх я запрасіў у вёску, на свае імяніны. Да маці. Яна моцна ганарылася мною і пастаянна адчувала патрэбу выклікаць у суседзяў зацікаў-ленне, такое завіслівае, маім высокапастаўленцкім становішчам, што і мне неяк падабалася, (Я пачынаў задумоўвацца над тым, ці не асесці мне, па-рэзідэнцку, у гэтым родавым доме ў яблыневым садзе, каб дажываць сваіх гадоў менавіта ў высакароднай адзіноце?..)

У адвячорак мы, у каторы ўжо раз, пасядалі за стол. Гэтаму пакою, куды вельмі не заляталі мухі ад хлявоў, я выбраў назву блакітнага; з яго праглядалася ў бок загуменняў пад бясхмарным небам.

Сыльвусь гаварыў:

— У варшаўскай оперы, ведаеце, вісіць вось падобны, — ён прыгледзеўся да жырандолі ў «Блакітным», які калісьці купіла маці ў краме Сікеля (з пачэпленай ім на франтоніку забаўнаю шыльдаю: Прамысловыя тавары для расліннай і жывёльнай вытворчасці).

— Та-ак, — задумаўся нехта з маіх гасцей. — А я, тое, лічу: вёску чакае найвялікая будучыня. Вялікагарадскія метраполіі, тое, страшэнна паправінцыянелі! Даю, слухайце, павярхоўны на выгляд прыкладзік: сталіца Заходняе Нямеччыны — дзе? У мястэчку Бон, тое. А — Бразіліі? У прыамазонскай глухамані! Або звярніце ўвагу на тое, як жа ж, во, памізарнеў Парыж. I з Лондана — так! — людзі ж масава высяляюцца ў графствы...

— Свет, бы вёска, — азваўся я, раптам адчуўшы, што магу пазяхнуць, беспрыстойна разявіцца. — Калі прыгадаць тут славутае прыраўнанне цывілізацыйнага развіцця са спіраллю, дык з вёскі яно, выйшла і ў вёску вяртаецца, праўда, іншую, так сказаць, перспектыўную.

I мы ўзяліся з апетытам з'ядаць шынку, насоўкамі выціраючы ўспацелыя (ад прагнасці) скроні. Раскаркавалі наступную бутэльку.

— Інтэлігенцыя зараз, вось, бедна жыве. Вазьміце, вось, маю швагерку з хутара Хапачы: гароднінаю гандлюе, вось, на Сенным Рынку ў Беластоку. Але, яна ўжо пабывала, вось, у старажытным Егіпеце і прывезла адтуль, вось, не паверыце! — са дзве прыгаршчы турэцкага золата; адных пярсцёнкаў, ну вось, з дзесяць. I куды нам да яе?

— Ага, ведаеце! А наш універсітэцкі братоха за смешны грош калоціцца цэлае сваё жыццё са студэнтамі. Ведаеце, аднойчы заходзіць да мяне першакурсніца. Ведаеце, яна ў раскошным паліто, футравым, і ў парыжскіх «ботінках» з халявамі ёй па самыя го-одзі, усё на ёй чэсць чэсцю!..

Якісьці балван забубніў у акно «Блакітнага», усе ўбачылі, здаравезным кулаком. «Бяжыце, цётку, па сваю карову, бо палезла ў чужую шкоду пад маёнткам! Бу-бу-бу...»

Гэта да маці.

Яна, сканфужаная да апошняе чырвані, выбегла з дома. (Падумалася мне далікатнейшае: старая пакарысталася зручным выпадкам, каб не сядзець з намі і маўчаць, быццам тая дзяўчына, якую ўжо запілі і сват, аднак, не паўстрымаўшы языка, ляпнуў смачнае слоўца...)

Мы неўзабаве дагаварыліся і да тато, што ненайзначным дасягненнем нашага чачу з'яўляецца пашырэнне пачуцця панства — на мільёны людзей, на ўсякае прасталюддзе, без чаго не можа быць папулярным імкненне да культурнасці!..

Першым, як памятаю, зваліўся пад стол, вуаля, Сыльвусь!..

Хаты вясковыя — гнёзды пакінутыя, якім не пачуць ужо галасоў маладых. Пад кашаль старэчы слухаць вам байкі пра лёс залаты сыноў, што ў чыноўніках ходзяць, і пра дочак замужжы панскія. А яны ж — не тыя птушкі, каб у старонне роднае вярнуцца. Пагінуць па свеце шырокім, паразлятаўшыся хто куды і нават туды, дзе ніхто не чакаў іх. Ім, аднак, хлебна ёсць там, на спадчыне той чужой, хоць — бывае — і зусім зязюльчынай. Куюць галасіста песню сваю шчасця ад сытасці безайчыннай, здаволеныя над здаволенымі.

А вёску тваю няхай яна заваліць разам з мінулым яе нялюдскім ды працаю гаротнаю, з доляй горкаю і сварнёю без сціхання, з усімі зайздрасцямі яе ды праўдамі тымі і няпраўдамі!..

Унукі твае, хаціна ты хілая, кажуць і казаць будуць: не дай Бог пад страхою тваёю нарадзіцца!

I твае дзеці ўвойдуць у сумоту даросласці, бы вандроўнікі даўнія ў лес стараялінавы. Калі будзеш яшчэ жыць, дык паглядзіш за імі і нічога ўжо ім не скажаш. А яны ўсяго пачнуць здагадвацца ў тым, што і тваё жыццё не было надарэмным. I што апошнія наогул не бываюць першымі.

Успрымацьмуць, а ці мала хто, свет белы так, быццам створаны ён упярэдадзень іхніх нарадзінаў, і, вядома, досыць неразумна. Ажно прыйдзе і да іх той дзень і час, у які ціха скемяць пра паўторнасць сваю, як дачка пра замужжа ўласнае, зазвычай гэтак жа легкадумнае... А і пра тое, што — беларусам трываць, бяды ды паніжэння паспытаць трэба і ў гэту эпоху абяцаную, каб хоць чалавекам і цяпер застацца.