Алесь Рыбак - На раздарожжы

— Добра, я згодная, толькі мне трэба памагчы перавезці рэчы. Дзе б наняць машыну?

— Але ж спачатку давайце афіцыйна перааформім абмен, атрымаем ордэры. Тады ўжо.

На тым і пагадзіліся. Працэдура абмену аказалася не такой ужо і складанай. Недзе менш чым праз месяц яны былі ўжо на новай кватэры. Абое не маглі нарадавацца, што ім так пашанцавала. Пакой быў на трэцім паверсе, з яго выходзіў балкон, звонку абабіты фанерай.

— Ой, дык жа і на балконе можна многа чаго схаваць, скажам, санкі, лыжы. Яшчэ што, — Люся ажно свяцілася шчасцем.

Вадзіму яна нядаўна шапнула, што зноў зацяжарыла, і прасіла парады, як быць.

— То гэта ж выдатна! — усклікнуў Вадзім. — Тады ў нас будзе ўжо паўнацэнная сям’я. Добра было б яшчэ сынка прыдбаць, — ён, расчулены, туліў яе да сябе, горача цалаваў, мацаў жывот.

— Дурненькі, — шчасліва адказала яна. — Дык яшчэ ж вельмі рана. Грубай я стану к восені, калі ўсё будзе добра.

Другі пакойчык займала выхавацельніца дзіцячага дома Іда Адольфаўна, памяркоўная старая жанчына і, дзякаваць богу, здаецца, не канфліктная. Ужо наша малая чаго не вытварала ў калідорчыку проста пад яе дзвярыма, як ні шумела, а Іда Адольфаўна, наадварот, выходзіла да малой з якім-небудзь ласункам — цукеркай ці пернікам, частавала і брала да сябе на рукі. І каб слоўка калі нараканняў з яе боку. Ні Люся, ні Вадзім ніколі не лезлі ў душу гэтай старой жанчыны, хоць і хацелі больш ведаць пра яе. Яны здагадваліся, што Іда Адольфаўна перажыла ці перажывае якуюсь драму, бо часта чулі з-за дзвярэй яе прыглушаныя даўкія ўсхліпы. Ішла на працу яна вельмі рана, а вярталася позна ўвечары. Чым яна жыла, што мучыла, які камень ляжаў у яе на душы, заставалася загадкай. У сябе на апошняй рабоце, у аддзеле пісьмаў Вадзім ужо сутыкнуўся з жанчынай досыць сталага веку, якая ў адзін дзень хавала абодвух дарослых сыноў. Яшчэ не жанатыя, яны вечарам пайшлі прагуляцца па праспекце, не ведаючы, што той шпацыр будзе каштаваць ім жыццяў. Каля кінатэатра «Цэнтральны» яны пачулі крык жанчыны, якая клікала на дапамогу. Падбеглі, а ў маладой дзяўчыны кроў з вушэй льецца. Аказваецца, двое рабаўнікоў сарвалі ў яе з шыі залаты ланцужок з крыжыкам, а ў дадатак яшчэ з усяе сілы сашмаргнулі з вушэй такія ж залатыя ўпрыгожанні.

— Вунь, вунь яны, пабеглі ў бок вакзала.

Хлопцы, не думаючы пра сябе (а былі яны спартсмены), наўздагон нагналі аднаго з бандзюкоў, павалілі на зямлю, а другі з іх, не доўга марудзячы, з усяго маху садануў фінкай між рабрын аднаго з братоў, трапіў акурат у сэрца. Цяпер ужо і другі, таксама з фінкай, кінуўся на безабароннага хлопца. Абодва павалілі яго, мянташылі нагамі па галаве, а пасля фінкай таксама дарэзалі.

Як хавалі, маці іх зусім страціла розум, за адну ноч, што правяла з сынамі, ссівела да непазнавальнасці. У апошні момант, калі развітваліся, яна кінулася ў яму да меншага, прасіла закапаць разам з ім. Ледзьве вывалаклі яе адтуль.

Трагедый на сваім не такім ужо вялікім адрэзку жыцця Вадзім пабачыў нямала. Кожная з іх пакідала на яго сэрцы шрам. Помніцца, як прывалаклі з загумення застрэленага фашысцкімі карнікамі бацьку, а заадно і суседа праз вуліцу. Мужчыны вярталіся з лесу, дзе нарыхтоўвалі дровы, заадно перадалі партызанам весткі пра гарнізон у Радаве. Выканаўшы адно і другое заданні, яны падыходзілі ўжо да вёскі, як іх перастрэлі эсэсаўцы і, спытаўшы праз перакладчыка прозвішчы, ад’ехаліся на загуменне і расстралялі. Бацька, казалі, станавіўся на дыбачкі, каб убачыць сваю новую хату, якую пасля ўсеагульнага пажару ў вёсцы будаваў уласнымі рукамі. Яго прынеслі на посцілцы з дзіркай у чэрапе, на якім запяклася кроў. Маці тады рвала на сабе валасы, апантана прыціскала да сябе пяцярых аціхлых дзяцей, не ведаючы, што і яе праз два гады напаткае трагічны лёс. Калі фрыцы адступалі, жанчыны, у тым ліку і маці, кінуліся ў мястэчка на склад, дзе захоўваліся горы солі. Людзі, за гады вайны зведаўшы голад на соль, як апантаныя пачалі грэбці, дзяўбці закамянелую гару. У адну з нораў сунулася па пояс і маці. А з верху ашалела білі малаткамі, тапарамі, нават хтосьці прыцёг і лом. І гара не вытрымала, лопнула зляжалым пластом уніз, раструшчыўшы многія галовы, тулавы. Сярод іх была і маці.

Успамінаючы ўсё гэта, Вадзім зараз жахаўся, як перажылі яны, сіроты, адну і другую трагедыі, праўда, адзін з меншых братоў, Лёва, пасля сутыкнення з немцамі, якія, уцякаючы, рамантавалі насупраць іхняга дома машыну і, не далічыўшыся адной з вельмі патрэбных запчастак, абвінавацілі браціка ў крадзяжы і пасля стралялі ля ягоных ног, дык вось ён, Лёва, цяжка пасля гэтага захварэў і неўзабаве памёр. Памёр на іхніх вачах у страшных канвульсіях.