Людзей там стаяла больш, чым магло быць звычайна. Рогат i крыкі. Асабліва моладзь.
А бабка з кашолкай, як прарочыца, на ўсіх:
— Смейцеся, смейцеся! Памрэ гэты — i гэтага.
1987
Знаёмы мой, малады літаратар, прыляцеў з Масквы ў Ашхабад узяць для "Литературной газеты" інтэрв'ю ў Кербабаева. Сазваніўся, завітаў да класіка на дачу.
— Ваш погляд, паважаны Берды Муратавіч, на сучасны стан нашай савецкай літаратуры.
— Які погляд, якое інтэрв'ю, дарагі, хутка вечар, будзем чай піць.
Уранні зноў:
— Які погляд, дарагі, якое інтэрв'ю з самага ранку, будзем чай піць...
Камандзіровачны пачаў прасіцца. Гаспадар палепшаў:
— Ну добра, дарагі, прыязджай пасля абеду.
Прыехаў, зноў просіць, што больш ужо аніяк не можа.
— Дык што ты хацеў, дарагі?
— Ваш погляд на сучасны стан нашай літаратуры. Для газеты, для шматмільённага чытача гэта вельмі цікава i важна...
Нічога не зробіш, можна i так.
Паважаны пайшоў на прыдуманы, падрыхтаваны гумар, звярнуўся да свайго сакратара:
— Слухай, дарагі, пайдзі ты пазвані ў аддзел культуры ЦК, спытайся, які мой погляд на сучасны стан нашай савецкай літаратуры.
I засмяяўся сыценька, прыплюшчана, пашанотна. падтрыманы сакратаром.
Гадоў праз пятнаццаць, у Алма-Аце, на ўрачыстым літаратурным вечары, паважаны аксакал нявінненька драмаў у прэзідыуме, ужо выразна састарэлы, хоць i гладкі па-ранейшаму. На гэты ціха-шчаслівы міні-сон я шэптам звярнуў увагу суседа, даўняга ўжо, пры уеіх перабудовах нязменнага ўсесаюзнага сакратара па арганізацыйных пытаннях. Ён іроніі не адчуў, душэўна зашаптаў мне з гаспадарскай задаволенасцю, што вось нядаўна Берды Муратавіч быў у Маскве i яго паглядзеў у паліклініцы літфонду сам прафесар... Назваў прозвішча таямнічай славутасці.
— Вполне здоров. Как хорошо, как ровно бьется его сердце!..
І тут нячысцік падсунуў мне лермантаўскі радок — пра сэрца, якое можа так біцца... Ды гэтага я ў адказ не шапнуў.
1987
У студзені шасцідзесятага года, я быў госцем пленума Саюза пісьменнікаў Украіны, які праходзіў у Львове i быў прысвечаны апавяданню i нарысу. Светла помніцца ён i дзелавой атмасферай, i сустрэчамі, знаёмствамі, i выступленням! перад чытачамі, i ясным! дням! з багатым чысценькім снегам у маляўнічым, вельмі ўкраінскім горадзе.
І Чыжам помніцца, адным з хрушчоўскіх вундэркіндаў.
"Гэта не чыж — гэта арол!" — нядаўна на адпаведнай нарадзе гукнуў гарачы Мікіта Сяргеевіч.
Новае адкрыццё, яшчэ адна панацэя — карміць свіней сырою бульбай...
У зорныя дні "каралевы палёў" адна з блоКОВЫХ жанчын, рукі якое добра ведалі зямлю, недаўмявала перада мною: "Якая ж яна тут у нас каралева? Во каралева!" І наказала на свой агарод, дзе густа, хораша цвіла бульба.
На просты чалавечы сэнс i пра Чыжа гаварылася: дзе яна, тая дурная свіння, што не захоча варанай, цёпленькай бульбяной тоўчанкі з мучною вобмешкай, a кінецца да сырое, халоднае бульбы?..
Аднак ён стаяў перад намі, на трыбуне пленума, нярослы, непаголены мужычок у валенках з галёшамі, ён гаварыў, i не абы-як, а вверху:
"Шшыце так, як мы працуем! — i ў заключэнне: — Цяпер я пайду, а вы яшчэ пабалакайце..."
Ą ў зале i ў прэзідыуме — сівізна акадэмікаў, стомленыя, яшчэ не вельмі стомленыя i поўныя маладога задору вочы работнікаў багатай літаратуры вялікага народа.
Калі сябры мяне праводзілі, Чыж выпадкова трапіўся нам на пероне. Ён ехаў другім цягніком, у іншым напрамку — зноў засядаць, выступаць, пакуль яго палітычна свядомыя свінні хрумкаюць недзе сырую бульбу. Ён трушком "чымчыкуваў" уздоўж вагонаў, з вакзальнага буфета ў свой купэйны вагон, яшчэ ўсё ў валёнках з галёшамі, з чатырма бутэлькамі салодкага напітку ў абедзвюх руках. Паставіў ix на пероне і, знаёмячыся са мной, сказаў паблажліва, як па плячы паляпаў: "Знаю, знаю", ведаючы ўжо, што так яно гаворыцца ў такіх выпадках зверху.
Слава i ўдзячнасць Хрушчову за развянчанне культа, за вызваленне i рэабілітацыю многіх i многіх!.. Але ж яго рэформы гаспадарскія, нібыта крыгі на рацэ, у імкненні наперад штурхаліся, таросамі налазілі адна на адну, кружыліся, адплывалі... Разам з сырою бульбай тады якраз ішла кампанія па скарачэнні колькасці спіртазаводаў.
"Брагай корміць хітрун сваіх свіней,— смяяліся мне хлопцы пра Чыжа,— а вось паглядзім, што будзе, як спіртзавод, які ў яго побач, закрыецца".
I праўда, увосень мяне наведаў адзін з львавян. Яшчэ з парога, не распрануўшыся, ён нібы радасна паведаміў:
Читать дальше