Вы калі-небудзь нюхалі канапліну над снегам? Яе прысохлую мяцёлку з зярняткамі насення, з вострым водарам?
Моцную, калмаценькую канапліну, зрэзаўшы яе каля самай зямлі, хавалі на зіму — лавіць шчыглоў, у петлі з конскіх валасінак. Адну, дзве, а то i некалькі такіх канаплін.
Петлі мне помняцца, зрэшты, i на каноплях, i ў абручах. Драўляны абруч з вялізнай «пасы», бочкі на збожжа, перапляталі ў клетку вяровачкамі, на кожным скрыжаванні прымацоўваючы валасяную пятлю. Сіло такое клалі на прыгуменні, шчодра замаскіраваўшы пацярухай з току. Аднойчы, калі я быў яшчэ сам на гэткае паляванне не здольны, у хаце нашай раннім ранкам з'явілася некалькі малых, стракатых, дзіка палахлівых курачак з барвовымі плямамі на воллі. Як я быў рад! Нібы яны не ад голаду, не ад снегу глыбокага ды крутога марозу прыйшлі да мяне праз сіло, a ў госці, такой небывалай, цудоўнай казкай...
Такія ж... ну, можа, трохі іншыя, але таксама барвовыя, абавязкова, радасна патрэбныя агеньчыкі, што былі ў курапатак на воллі, шчыглы насілі на галоўцы.
Не помніцца, як я ўспрыняў курапачы пераход з той казачнай паэзіі ў гаршковую чорную прозу. А вось трагедыю галоўкі з агеньчыкам на цемені я памятаю i дагэтуль...
Загадка фарбаў, ix прызначэнне хвалююць нас i ў сталасці. Вельмі звычайнае — жоўты лубін цвіце паміж цёмна-зялёнымі пералескамі, а зверху, скажам, яшчэ i блакіт, i белыя, ціхія аблачынкі. Не навіна, a ўсё ж у душы міжволі ўзнікае радаснае пытанне: «Навошта яна, такая краса?..» I ніхто, відаць, не адкажа як след, на ўсю глыбіню. Тысячагоддзямі стараемся. Каму ўдаецца гэта менш, каму трохі ці значна больш, a таямніцы, мноства шматфарбных таямніц навокал нас,— застаюцца.
Колькі ж ix бачыць дзіця, чалавек у тым узросце, калі ён пазнае, абагачаецца непараўнана хутчэй, чым у сталасці!.. Колькі гэтай красы ў курапаткі! A ўжо ў шчыгла... Тут i дагэтуль нельга налюбавацца. Тады ж, у маленстве, краса тая прыходзіла з усёю сілай першага азарэння.
Старэйшы брат, падлетак, уваткнуў у гурбы на агародзе некалькі канаплін. Як ён рабіў гэта — не памятаю. Помніцца проста яшчэ адзін казачны ранак, калі ў нашай хаце — так мне здалося, разбуджанаму — стала адразу поўна шчыглоў, вельмі многа шматфарбнай, шумнай стракатасці. У клетцы яны не змясціліся, i два ці тры шчыглы брат упусціў у шуфляду стала. Ён быў, вядома, вельмі рады ў тую раніцу, горды i шчодры, толькі i гаварыў, каму ix дасць, па аднаму, па два... А потым — ці ніяк не могучы нацешыцца сваім падлікам, ці хочучы шчыгла для кагосьці дастаць са стала — аднаму з ix ён прышчаміў шуфлядай галоўку. Адзін агеньчык пагас.
Смутак i жах мой былі неўзабаве развеяны мноствам іншых — зялёных, чорных, жоўценькіх i чырвоных — мітуслівых побліскаў.
I ахвота лавіць ix самому ад смутку таго не пагасла.
За гэта я самастойна ўзяўся трохі пазней. I памятаю толькі адну ўдачу,— з пятлі я выняў сініцу.
Я не хацеў быць страшным, аднак яна мяне вельмі баялася. Пішчала, трапяталася i там, дзе вісела на канапліне, учэпленая лапкай, i ў жмені маёй яе маленечкае сэрца білася вельмі моцна, i ў хаце, калі я пусціў яе, маю першую здабычу, на акно, яна адчайна, з піскам білася ў шыбу.
...Я не хацеў быць страшным...
Прамінула многае мноства белых, зялёных, сонечных, шэрых i чорных дзён. Пачатак ix успамінаецца мне цяпер у асеннім рускім лесе, дзе многа магутных, пяшчотных бяроз, дзе за акном маім зрэдку пачуецца самалёт, яшчэ радзей лена брахне сабака, а то чырыкне недзе верабей ці зацісікае зусім блізка сінічка.
Ціха i светла над сталом.
A часамі самотна i сумна...
Ну i што, калі праца мая патрабуе цішыні, адзіноты, паглыблення ў самога сябе, калі мы, літаратары, прызвычаены да гзтага больш за многіх?.. Горкі марыў, што ён дачакаецца дня, калі адчыняцца дзверы яго самотнай лабараторыі i нарэшце ўвойдзе геній!.. I мы чакаем. Не толькі генія. Усе мы чакаем друга. Таго, што не здрадзіць, не кіне ў бядзе, зразумее цябе не толькі ў празрыстым шчасці. Ix было многа спачатку, пачаўшы ад найбольшага,— ад той, што разумела i любіла як ніхто. Адны пайшлі з жыцця па яго пастаянных або часовых законах, другія жывуць для сябе i існуюць для нас, i калі ix спасцігне якая бяда, ты, магчыма, найпершы працягнеш ім руку звычайнай чалавечай дапамогі, але працягваць гэтую руку, як калісьці было, па-сяброўску, ты ўжо не хочаш, не можаш. На сцежках, якія не абмінуць, адны сустракаюцца з табой кісла або каменна абыякава, другім чамусьці трэба ўсміхацца, i яны ўсміхаюцца, хто менш, хто больш прыблізна... А тых, што сапраўдныя,— тых з кожным годам менш.
Читать дальше