Іван Шамякін - Петраград — Брэст

Толькі ў нейкі міг, чамусьці ўспомніўшы маці, ён падумаў яе сэрцам: «Божа, няўжо так ачарсцвела твая душа на гэтай праклятай вайне? Ён (Межань) быў чалавек, і яму хацелася жыць». Адказаў маці: «Мама, я цябе разумею, магчыма, калі-небудзь я буду, як ты. Але цяпер я не мог інакш, не мог, табе гэтага ніколі не зразумець».

Было яшчэ адно вельмі непрыемнае адчуванне — страх, якога ён даўно не ведаў. Гэта быў не страх смерці, так, ва ўсялякім разе, вызначыў сам Сяргей Багуновіч, а страх ад таго, што яго асудзяць свае, людзі, якія сталі яго таварышамі не па форме звароту, а па сутнасці, па духу — па тым, што і ён, афіцэр, душой і сэрцам прыняў іх таварыства.

Страх гэты агідненькі з'явіўся тады, калі Пастушэнка, цяжка ўздыхаючы ўсю дарогу, прывёз яго, абмяклага, спустошанага, у штаб і Сцяпанаў, пачуўшы аб здарэнні, раптам моцна ўзлаваўся. Сцяпанаў, які рэдка лаяўся, бязлітасна мацюкаў яго.

«Зброю здай! Сапляк! Навучылі вас страляць... А ў каго страляць... Трэба ведаць, у каго страляць і калі страляць!»

Не, страх з'явіўся не ад слоў, не ад лаянкі, хутчэй за ўсё ад таго, што яго, камандзіра палка, абяззброілі, як злачынцу. Не ворагі абяззброілі. Свае. Таварышы.

І цяпер, перад салдацкім камітэтам, страшок гэты, як змяя, час ад часу лізаў халодным джалам ягонае сэрца. Не пусціла б змяя яд.

Здараецца гэта, як толькі ён сустракае позірк салдата Аляксея Шатруна. З гэтым салдатам у яго складаныя адносіны. Шатрун быў у яго роце ўвесь шаснаццаты год. Прыкідваўся зусім непісьменным, блазнаваў — гэткі ротны прыдурак, з якога ўсе смяяліся. Але Багуновіч першы «раскусіў», што не такі гэта дурань, што робіць ён знарок так, каб з яго смяяліся: усе вайсковыя статуты, устанаўленні, усю службу даводзіць да абсурду, калі сапраўды і дурню становіцца зразумелым, якія ганебна недарэчныя загады паступаюць, якой недарэчнай з'яўляецца ўся патрыятычная прапаганда, ды і ўвогуле ўсё, што робіцца на вайне. Такія дурыкі Шатруновы вельмі падрывалі дысцыпліну.

Багуновіч разумеў адкрытых агітатараў супраць вайны і, як умеў, ахоўваў іх ад палявой жандармерыі, нават неаднойчы ішоў на рызыку і заступаўся за арыштаваных. Разлажэнне дысцыпліны Шатруном яго раздражняла. Армія ёсць армія, і вайна ёсць вайна. А ён камандзір баявой роты. Раздражнёнасць перарасла ў непрыязь, і ён даволі часта караў непакорлівага салдата, караў часам жорстка — выстаўляў без чаргі на небяспечныя пасты, уласна кажучы, пад нямецкія кулі. Пасля яму было сорамна за гэта.

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі «прыдурак» Шатрун размаскіраваўся. Перш за ўсё выявіў, што чалавек ён пісьменны, раскрыў і тое, што ён перакананы сацыял-дэмакрат, хітры агітатар; рукапісныя пракламацыі супраць вайны, што хадзілі ў роце і за якія камандзіра роты неаднойчы цягалі ў жандармерыю і нават у контрразведку, пісаліся Шатруном, які, так лічыў не толькі Багуновіч, «не ведаў» нават азбукі і прасіў каго-небудзь іншага напісаць пісьмо дадому.

Багуновіч адзін з першых сярод афіцэраў перайшоў на бок рэвалюцыі, яшчэ больш чула ставіўся да салдат. І ў адносінах з Шатруном стараўся быць роўным, добрым. Але ў душы адчуваў як бы абразу, што камедыянт гэты больш чым год так дурачыў яго, чалавека з універсітэцкай адукацыяй. Каб не сутыкацца, папрасіў перавесці яго ў другую роту. Потым, пры Керанскім, Шатруна арыштавалі, пасадзілі ў мінскую турму. Цяпер яны зноў сутыкнуліся: Шатрун — камандзір роты. Неяк рота яго была ў баявой ахове, Багуновіч праехаў па перадавой, праверыў і выявіў, што ахова нясецца дрэнна. Такой яна была, бадай, ва ўсіх батальёнах, хіба акрамя трэцяга. Але незадаволенасць сваю ён выказаў Шатруну. Не крычаў. Не пагражаў. Чым ён мог пагразіць бальшавіку, члену салдацкага камітэта? Ён высмеяў яго рэвалюцыйнасць:

«Калі ўсе рэвалюцыянеры спяць так, як вы. Шатрун, сусветная рэвалюцыя ўпадзе з неба. Як дар божы».

Шатрун, які раней на ўсе праборкі бязуліў, раптам збялеў.

«Ну, ты, камандзір, на свае афіцэрскія жарты забудзь. Не той час».

На камітэце Шатрун сядзеў, як ніколі маўклівы, панура-сур'ёзны, пазіраў спадылба, Багуновічу здавалася — зларадна. Ад гэтых яго позіркаў, напэўна, і з'явілася ганебна-брыдкае адчуванне страху. Злавіў сябе на тым, што баіцца глянуць у той бок, дзе Шатрун. Глядзеў на Рудкоўскага, які ўсім сваім выглядам падбадзёрваў яго: маўляў, правільна паступіў, нічога не бойся.

Прыйшоў Рудкоўскі сам? Ці Сцяпанаў запрасіў? Ніколі ж раней старшыня мясцовага рэўкома на салдацкі камітэт не запрашаўся. Як бы там ні было, прысутнасць Рудкоўскага давала некаторае заспакаенне. Нядаўна байцы мясцовага атрада застрэлілі сына кулака, які хадзіў да немцаў. Можа, ён хадзіў за кантрабандай, можа, шпіёніў — невядома. Але звычайныя непісьменныя сяляне не маглі яму дараваць. То ці мог ён застацца абыякавым, што камандзір батарэі прадаў гарматы? Такі мог усё прадаць — аднапалчан, чэсць, айчыну.