Франц Сіўко - Выспы

І вось яна ляжыць, сціснутая з усіх бакоў купкамі хмызу і пустазелля, што так і пнуцца на падмурак у надзеі на пашырэнне жыццёвае прасторы, ды з утрапёнай абыякавасцю вырачанага на непазбежную паразу ваяра ўзіраецца ў неба дзіркамі комінаў. Надзіва, нічым з таго, што ўяўляў ты ўчора, да чаго рыхтаваў сябе напярэдадні гэтае першае ад дня пажару вандроўкі да роднага папялішча, яна, навекі прыбітая воляю стыхіі да долу, не ўражвае. Хіба што памерам — са знакам мінус. Такая вялікая, нават аграмадная яшчэ не так даўно, на тле не тое што нейкіх там прадаўніх, ад гадоў маленства, згадак-успамінаў, а нават мінула¬год¬няга лета, калі ты, заспеты навальніцаю, мусіў заначаваць тут у самоце ды слухаць потым да рання, як шкрабецца ў пазасценні ўсце¬шаная тваёй прысутнасцю, то бок спадзевам на сякую-такую спа¬жыву, мыш, цяпер яна, вузкі, аблямаваны камянямі падмурка чаты¬рох¬кутнік з рэштаю абгарэлага бярвення абапал, і пятае часткі дыва¬на ў вестыбюлі якой-небудзь сярэдненькай установы наўрад заняла б.

І гэта яна, твая бацькоўская хата на восем вокнаў, беганіна між якімі ў час гульні ў хованкі нагадвала колісь па працягласці ледзь не выправу ў грыбы ці па венікі ў бярэзнік на тым баку ракі?

Бездапаможная, як састарэлая львіца, што дала-такі рады выштурхнуць з улоння апошняе дзіця, запаруку дабрабыту роднага прайда ў прышласці, але ўжо наўрад дабярэ моцы выгадаваць яго, яна ляжыць пасярод абкружанай хмызам ды быльнягом пожні і абыякава дэманструе кожнаму, хто ні пажадае сюды забрысці, свае абгарэлыя, спачвараныя полымем вантробы.

Дзве жалязякі-рабрыны – два полюсы ложка, што перамаглі-такі дзякуючы вогненнай стыхіі непераадольную напятасць каркаса і ўрэшце зліліся ў доўгачаканых абдоймах, як рабілі гэта колісь на зайздрасць ім тады маладыя яшчэ, поўныя жарсці гаспадар і гаспадыня. Спружына канапы, што згарнулася вужакай, ратуючыся ад агню, ды так і не скарылася ціску барбарынскае моцы Сварога, засталася пры вызначаным аднойчы і назаўжды — трыццаць год таму — гаспадыняй месцы наўзбоч вакна.

Два коміны – колісь два маякі, што ў любую, нават самую шарую пару шугалі дымам па-над прысадамі ў памкненні калі не дарэшты затуліць цябе ад жыццёвых непамыснотаў, дык хаця б адцягнуць ад іх тваю ўвагу, а зараз увадначас парабіліся сімвалам марнасці спадзеву на якую-кольвек надзейнасць быцця ў прышласці.

Плойма іншых, менш заўважных, ды не менш сімвалічных, а часам нечаканых – адкуль узяліся, здаецца, ніколі іх раней тут не бачыў — рэчаў-прычындалаў.

Дзясяткі дэталяў, кшталту той, да прыкладу, што падпол у кухні тваёй пераробленай паўстагоддзя таму на жытло са старой клеці хаты меў Т-падобную форму, а ты таго і не ведаў, бо ані разу ў той падпол не выявіў ласкі спусціцца: у дзяцінстве — з боязі быць праглынутым цемраю, у сталыя гады – з перасцярогі спэцкаць у той цемры чыстыя свае, не абсівераныя клопатам непасільнае працы ды не спярэшчаныя прыкметамі бясконцых сялянскіх цярпенняў рукі.

Цені прадметаў, абрысы і месца знаходжання якіх адно высілкам уяўлення мажліва ўжо ўзнавіць у памяці: калаўрот ды патэфон на гарышчы, жорны ў падпечку, ды абразы, ды фотаздымкі, ды партрэты, шпулечніцы ды голачніцы на сцяне — усяго не пералічыць.

Хата згарэла паўгода таму, і двое сведкаў яе дачаснага скону, апошнія насельнікі вёскі, якія ўсё зрабілі, каб уратаваць нябогу ад агню, цікуюць за табой, пакуль ты робіш экскурс ва ўласнае мінулае, з-за напалову абгарэлай арэшыны. Цікуюць ды пахітваюць дакорліва галовамі, мабыць, згадваюць той двухгадовае даўніны гандаль з пакупніком, калі ўжо і пра кошт дамовіліся, але ты напрыканцы, стрыманы асцюкамі сумлення, – як-ніяк роднае котлішча — так і не наважыўся скарыстацца нагодаю больш-менш выгодна прадаць яго, пакінуў за сабою. Пакінуў з намерам хоць зрэдчасу, хоць калі-нікалі наведвацца, ды так ні разу той намер, за выняткам згаданага мінулагодняга лета, і не ажыццявіў.

І вось яна ляжыць перад табою — няпэўная, як прывід, бездапаможная, як немаўля. Дзіця, што не навучылася яшчэ прамаўляць, старэча, якому словы ўжо без патрэбы. Увасабленне адвечнае дваістасці ўсяго існага: нібыта твая яшчэ паводле права, ды насамрэч – ужо не твая. Кампенсаваная скупымі купюрамі ад страхоўкі страта – апошні, пасмяротны дарунак бацькоў недарэкам дзецям.

Любоў да птушынага царства спадарожнічае мне з дзяцінства. З таго дня, як мы з бацькам, падахвочаныя прыкладам суседа, выправіліся да аборы ставіць на галубоў сіло з конскага воласу, я не магу абыякава прайсці міма ніводнага птушынага кагалу. Магу назіраць за птушкамі гадзінамі, і такі бязмэтны, бессэнсоўны, на першы погляд, занятак заўсёды, незалежна ад перападаў надвор’я ці настрою, пакідае ў маёй душы трапяткое адчуванне радасці ад дотыку да таямніцы недасяжнага.