Іван Шамякін - Петраград — Брэст

У эпоху распаду, пасля доўгіх «нефракцыйных» хістанняў, ён зноў ідзе ўправа і ў жніўні 1912 года ўваходзіць у блок з ліквідатарамі. Цяпер зноў адыходзіць ад іх, паўтараючы, аднак, па сутнасці справы іх жа ідэйкі.

Такія тыпы характэрныя, як абломкі ўчарашніх гістарычных утварэнняў і фармацый, калі масавы рабочы рух у Расіі яшчэ спаў і любой групцы «прасторна» было паказваць сабой плынь, групу, фракцыю,— адным словам, «дзярясаву», якая талкуе пра аб'яднанне з іншымі».

Нават тады, калі зацяжная крывавая вайна працверазіла многіх сацыял-шавіністаў, калі паўсюдна нарастаў рэвалюцыйны рух, Троцкі працягваў блытаць і напускаць туману ў адносінах да вайны.

У лютым семнаццатага года Уладзімір Ільіч пісаў Аляксандры Міхайлаўне Калантай: «Наколькі было прыемна даведацца ад Вас аб перамозе Н. Ів. і Паўлава ў «Новом мире»...— настолькі ж сумна паведамленне аб блоку Троцкага з правымі для барацьбы супроць Н. Ів. Гэткая свіння гэты Троцкі — левыя фразы і блок з правымі супроць цымервальдскіх левых?!»

Троцкі сінеў ад гневу, чытаючы ленінскія характарыстыкі. Ён лічыў сябе вышэй за ўсіх, самым разумным, самым рэвалюцыйным, а яго раптам так пляжаць, так раздзяюць перад сусветнай сацыялістычнай грамадскасцю! А мысліў ён толькі сусветнымі катэгорыямі, ігнараваць ленінскую крытыку ён мог яшчэ ў 1903 годзе. Пасля ж рэвалюцыі 1905-1907 гадоў, пасля Пражскай канферэнцыі, Цымервальда Троцкі пры ўсім сваім самалюбстве, пры ўсім захапленні ўласнай персонай мусіў прызнаць, што Ленін — найвышэйшы рэвалюцыйны аўтарытэт. Троцкі добра разумеў: што б ні здарылася, як бы ні пайшло развіццё рэвалюцыі, як бы ні склаўся лёс самога Леніна, тэарэтычныя работы яго ніхто і нішто ўжо не выкрасліць з гісторыі развіцця марксізму, яны будуць жыць дзесяцігоддзі, стагоддзі. І гэтак жа доўга будзе жыць ленінская ацэнка яго, Троцкага, дзейнасці.

Троцкі кіпеў. Але, маючы даволі гнуткі розум, пераканаўшыся за шмат гадоў, на многіх гістарычных паваротах, што не яго, а ленінскія прагнозы заўсёды апраўдваліся, Ленін умеў бачыць далёка наперадзе, Ленін здолеў арганізаваць самую рэвалюцыйную партыю, за Леніным пайшоў пралетарыят і салдаты, Троцкі вырашыў, што не час весці адкрытую барацьбу з Леніным, бо закрэсліш самога сябе, што трэба вяртацца ў партыю, з якой выключыла яго Пражская канферэнцыя. Да такой думкі ён прыйшоў вяртаючыся вясной семнаццатага года з Амерыкі. Атлантычныя хвалі хораша гойдалі, супакойвалі, акіянскі вецер цверазіў ад ліквідатарскага пахмелля.

Але вярнуўся ў партыю Троцкі не адразу — тры месяцы вёў гандаль.

Красавіцкая канферэнцыя па прапанове Леніна прынімае рэзалюцыю «Аб аб'яднанні інтэрнацыяналістаў супраць дробнабуржуазнага абарончага блоку». Гэта быў ленінскі стратэгічны ход: усе сацыял-дэмакраты, якія супраць вайны, павінны аб'яднацца супраць буржуазнага ўрада Львова — Керанскага. Такім чынам можна ізаляваць меншавіцка-эсэраўскіх згоднікаў, выкрыць іх перад рабочымі і салдатамі.

«Міжраённы» яшчэ ў сакавіку, да звароту з эміграцыі Троцкага, выступілі з прапановай зліць свае арганізацыі з бальшавіцкімі.

Ленін у маі пайшоў на канферэнцыю «міжраёнцаў».

Ленін прапанаваў: «Аб'яднанне пажадана неадкладна». І тут жа напісаў умовы аб'яднання. Але далей Уладзімір Ільіч занатаваў ход абмеркавання:

«Троцкі (які ўзяў слова без чаргі пасля мяне...)

«З рэзалюцыяй я згодзен цалкам,— але разам з тым я згодзен пастолькі, паколькі рускі бальшавізм інтэрнацыяналізаваўся. Бальшавікі разбальшавічыліея — і я называцца бальшавіком не магу».

Шосты з'езд прыняў чатыры тысячы «міжраёнцаў» у партыю. Троцкага і яго прыхільнікаў Урыцкага і Іофе выбралі ў ЦК.

Троцкі вырашыў вучыцца ў Леніна. Але вучыцца па-свойму. Па-першае, пастарацца самому быць бліжэй да прызнанага правадыра рэвалюцыі ці заўсёды трымаць каля яго каго-небудзь са «сваіх людзей». Па-другое, рабіць так, каб у Леніна было як можна больш цяжкасцей, глядзець, як ён будзе пераадольваць гэтыя перашкоды, якія тактычныя хады выпрацоўваць,— і на гэтым вучыцца «мастацтву барацьбы».

Пры адсутнасці Леніна Троцкі, бесцырымонна адштурхоўваючы ўсіх іншых, імкнуўся заняць месца лідэра.

Калі пасля ліпеньскіх падзей Ленін, адразу зразумеўшы абстаноўку, згадзіўся з рашэннем ЦК, што яму і іншым таварышам трэба ісці ў падполле, Троцкі застаўся ў Савеце. Ён не баяўся, што яго застрэляць. Яму не было чаго баяцца. У першы дзень ліпеньскіх падзей ён ратаваў ад разгневанага натоўпу міністра Чарнова. Міністр працы меншавік Скобелеў быў яго блізкім сябрам па эміграцыі. Нарэшце, эсэраўска-меншавіцкія пісакі настолькі выявілі сваю недасведчанасць, што залічылі Троцкага ў лік тых, хто разам з Леніным «ехаў у пламбіраваным вагоне». У выпадку арышту яму так проста было даказаць, што ў тыя дні, калі Ленін ехаў з Швейцарыі ў Расію, ён яшчэ гуляў па Нью-Йорку.