Мікола Цэлеш - Хмары над Бацькаўшчынай

-- А кажуць, што ўначы перад Вялікаднем пасярод возера выплываюць царскія вароты той затануўшай царквы і анёлы так прыгожа сьпяваюць «Алілуя», што ўсё наўкола замірае, як зачараванае...

-- От гэта й сьцьвярджае, што народ наш марыць пра сваё гаспадарства, хоць, можа, і нясьведама; некаторыя й вераць, што яно ўваскрэсьне...

У Сымонкі было яшчэ шмат пытаньняў, на якія ён хацеў-бы атрымаць адказы: а якое гэта было царства-гаспадарства? а якія ў ім былі каралі ці князі? а чаму яно не баранілася? а ці добра ў ім было бедным людзям?.. А дзеду Габрусю трэба было сплесьці сёньня яшчэ пару кашоў на заказ, і ён па картоплі ўзяўся за працу...

Выйшлі да возера, яшчэ толькі пачало вылузвацца з ранішніх туманаў сонца. Знайшлі човен, заехалі ў сітнікі й там прастаялі цэлы дзень. Улоў быў ладны, і Шашок іх не злавіў. Рыбу разам з кашамі дзед панёс у мястэчка прадаваць. Прынёс адтуль мукі, солі, запалак, газы і іншае, што патрэбна ў хаце...

Калі дзед Габрусь панёс рыбу й кашы ў мястэчка ў другі раз, Сымонка сам адважыўся пайсьці на возера. Знайшоў човен і, як звычайна, забраўся ў сітнікі, дзе рыба найбольш тыркала. Плоткі браліся адна па другой, і Сымонка так захапіўся ловам, што й не заўважыў, як ідзе час...

Па паўдні надвор’е крыху сапсулася: над возерам затрымалася, на першы пагляд, невялікая хмара, і пырскаў дождж. Але потым хмара нейк расплылася, выцягнулася ўва ўсе бакі. Аднекуль наляцеў вецер, і над возерам узьняліся валуны хваляў. Човен закруціла, загушкала... Сымонка наважыў выплыць на бераг і перачакаць там, пакуль хмара міне. Але на возера былі пушчаны рагаткі з жыўцамі, і ён баяўся, што хвалі занясуць іх куды-небудзь вельмі далёка; паплыў спачатку пазьбіраць рагаткі. Але гэта было ня так і лёгка: валуны хваль кідалі човен ува ўсе бакі. Раптам грукнуў гром, і рэха ад яго пакацілася па лясох і палёх. Хлапцу стала так страшна, што ён адмовіўся ад свайго намеру і энэргічна скіраваў човен да берагу, які быў ужо няблізка. Гарнуў ваду вяслом і чытаў пацеры. От яшчэ крыху, і ён будзе на цьвёрдай зямлі! Ужо бачыў тое мейсца, дзе лягчэй за ўсё прычаліць! Ужо човен ткнуўся ў бераг! І раптам з-за кустоў -- Шашок.

-- Стой! Стой, кажу табе! А то пойдзеш на дно...

На нейкі мамэнт Сымонка як-бы аслупянеў, але гэта цягнулася нядоўга. Ведаў: Шашок не пашкадуе! Сьцяў зубы і, як найглыбей, загарнуў ваду вяслом. Човен шпарка крутнуўся ад берагу.

-- Стой! Стой, не ўцякай!

Сымонка нібы й ня чуў: гнаў човен усё далей і далей...

Быў мамэнт, калі ў сэрцы Шашка загаварыла сумленьне і сьціганьне беднага хлапца зусім ні за што здалося яму дзікім і жорсткім. Але хутка хцівасьць заглушыла гэтае пачуцьцё. Шашок скочыў у ваду, прабуючы дагнаць Сымонку. Праплыў крокаў з сотню й вярнуўся на бераг, пабачыўшы, што човен не дагоне. Вытрасаючы ваду з вопраткі, пагражаў кулаком Сымонку й бубнеў:

-- Няшчасная галота!.. З-за іх рыбкі не зьясі!.. Ну, пачакай-жа, злаўлю, дам добрую лазьню...

Схаваўся за кусты і адтуль пачаў сачыць, куды паплыве хлопец...

Хмара закрыла ўсё неба. Паліў такі густы й буйны дождж, што неба злучылася з возерам і за пяць крокаў нічога ня было відаць. А Сымонка націскае й націскае на вясло, шэпчучы пацеры, -- сьпяшаўся прыбіцца да таго берагу, дзе Шашка няма й куды ён не пасьпее дабегчы. Ад дажджу на дне чаўна сабралася шмат вады. Сымонка высыпаў рыбу з чыгунка ў човен і пачаў ім выліваць за борт ваду. Човен, згубіўшы імпэт, закружыў на мейсцы. Зноў хапіўся за вясло, але адчуў: сілы ягоныя слабеюць. Раптам па гарбох валуноў пракаціўся такі віхор, што вырваў з рук Сымонкі вясло й шчэпкай пакаціў яго па вадзе. Цяпер Сымонка быў зусім бязрадны: човен закружыўся на мейсцы, робячы крэн то на правы, то на левы борт. Азірнуўся: усюды бушавала вадзяная стыхія; па зыбкай паверхні яе сьвісьцеў дзікі вецер... Час ад часу паветра і, здавалася, зямлю патрасаў пярун, і тады ў галаве хлапца варушыліся змрочна-безнадзейныя думкі... Заплюшчыў вочы, каб нічога ня бачыць; заткнуў пальцамі вушы, каб і ня чуць; лёг ніцма на дно чаўна й бязупынку паўтараў: «... Прасьвятая Багародзіца... выратуй і пазбаў ад сьмерці...» Па целу разьлілася нейкая млявасьць, стома... І ён пачаў драмаць. І зьявіўся Шашок: кружыўся перад ім, крыўляўся, пагражаў, замахваўся, але наблізіцца высьцерагаўся. «Нічога, Шашок, ты мне ня зробіш! Калі ты мяне тут утопіш, будуць на цябе ўсе паказваць пальцам, як на забойцу... А мяне выцягнуць тваім-жа невадам... А потым? Потым будзе тое, што бывае з усімі...»

Гарэлі кругом сьвечы -- шмат сьвечаў! Суворыя твары сьвятых глядзелі на Сымонку з усіх бакоў. Дзяк чытаў псалмы. І тут-жа стаяў дзед Габрусь, зь сьвечкай таксама. Твар ягоны быў падобны на твары сьвятых. Раптам адчыніліся царскія вароты. Цераз іх хоча прашмыгнуць да «сьвятая-сьвятых» Шашок. «Вось ён! Вось!» -- крычыць Сымонка. Габрусь із сьвечкай заступае яму дарогу... Усьлед за тым загудзелі басы й тэнары й царква напоўнілася цудоўным сьпевам. Плаўна паплыло ў паветры: «Сьмерцью сьмерць папраў...»