Мікола Цэлеш - Хмары над Бацькаўшчынай

-- Падлюка! -- амаль крыкнула Маўра, калі крокі заглухлі.

Дзьверы з катушка Ўладзіка прыадчыніліся.

-- Ты крычыш на яго, мама?

-- А ты яшчэ ня сьпіш? Ідзі й сьпі! Заўтра я цябе пабуджу рана: мы некуды паедзем...

-- О, як добра! Але я раней цябе ўстану...

-- Ну, добра, ідзі сьпі!

Дзьверы зачыніліся. Маўра села да стала, абхапіўшы рукамі галаву. «Цяпер пачне падводзіць базу...» Хацелася найхутчэй убачыць Базыля, папярэдзіць яго. «Але, усё-ткі, што тут такога небясьпечнага? Пушкін -- клясык!» Але тут-жа ўспомніла адну з лекцыяў Падкоўніка. «...У клясыцы таксама ёсьць шмат двохсэнсовага й для нас непажаданага, а навет і варожага... Да клясыкі трэба падыходзіць крытычна...» Задумалася. «Сапраўды, дуб, залаты ланцуг на дубе тым... І дзень і ноч кот вучоны ходзе па ланцугу кругом... Ёсьць нешта няяснае, як быццам... Але ўсюды можна знайсьці што-кольвек няяснае. Як-жа тады быць? Нічым ня цікавіцца, нічога ня чытаць, ня ведаць і не гаварыць? Маўчаць як рыба?! Але й гэта можа паказацца падазроным такім, як Падкоўнік. Гэта праўда, Базыль неасьцярожны, і трэба яго папярэдзіць...»

Прабіла дзьве гадзіны ночы. Успомніла: шмат няскончанай працы. Паднялася, хістаючыся, запаліла ліхтар і, уперад за ўсё, дастала з вышак бялізну, каб папрасаваць. Выйшла на двор узяць вугольля для праса. Пачула першыя, як-бы пробныя, трэлі салаўя. Зірнула ўгару. Па сінім аксаміце неба рассыпаны дыямэнты зораў. «Божа, якая прыгажосьць! А жыцьцё чалавечае такая мярзота! Калі-ж людзі навучацца прыгожа жыць? Ці назаўсёды застануцца такімі брыдкімі й подлымі?» Разьвяла агонь у прасе й прысела на хвілінку на крэсла, пакуль нагрэецца прас. «Бр-рр, якая брыда, кішка сьмярдзючая! А от нос задзірае: новы чалавек! Калі такі новы чалавек, дык хай лепш яго ня будзе. Але Базыль?! Базыль... Ён-жа такі шчыры, добры...»

Прас нагрэўся. Маўра разаслала на стале байкавую коўдру й пачала прасаваць, адчыніўшы крыху вакно (баялася чаду ад праса). Ува ўсходняй частцы неба зьявіліся проблескі раніцы -- вясёлыя, прыемныя. Жаўрукі дружна ўзьляталі ўверх, услаўляючы сьпевамі новы дзень. І Маўры раптам стала неяк асабліва радасна: забыліся ўсе няпрыемнасьці. «Заўтра, -- падумала. -- Не, гэта-ж ужо сёньня, зараз ужо чацьвертая гадзіна? Базыль... можа быць...» Зазірнула ў вакно. «А дзень, здаецца, будзе прыемны...» Уявіла сябе на ціхай дарожцы паміж цэлага мора жыта з васількамі ў рукох. Потым гэтай дарожкай сышла ўніз, на лонку, да рэчкі. Базыль з Уладзікам ішлі збоку. Потым яны апынуліся ў нейкім захаваным куточку. Лісьцьва над імі была густой -- падобная на шацёр. Уладзь бегаў па лонцы за матылямі, а Базыль апавядаў розныя вясёлыя й сьмешныя гісторыі. «Ах, ня трэба стамляць сябе перадчаснымі марамі... Хутка ўжо!»

Скончыла прасаваньне толькі а пятай гадзіне. Наважыла прылегчы хоць на часіну. Але сон ніяк ня прыходзіў. Круцілася з боку на бок. Потым устала, адчыніла вакно: можа быць, пры сьвежым паветры хутчэй удасца заснуць! Спынілася на хвілінку перад люстэркам шафы. Распахнула халат і павяла далонямі зьверху ўніз па пругкіх ружовых грудзях, потым па бёдрах. «У самым саку!» -- прашаптала, усьміхаючыся. Шмыгнула мышкай пад коўдру...

Салавей пеў цяпер нейдзе зусім блізка. І пеў так горача, з запалам, адчаканьваючы кожную трэль, кожны гук, што яна заслухалася. Уяўляла, як ён растапырвае крыльцы пры гэтым і трапеча імі, як вібрыруе ягоны маленькі язычок у пашыраным горлачку й зь якім вялікім жаданьнем імкнецца забавіць сваю каханку, якая сядзіць нейдзе ў гнязьдзечку на яйках. І чуліся ёй то бульканьне ручайка нейдзе ў лясной гушчы, то пераліваньне плаўкага срэбра ў залатое судзьдзё. Потым песьня салаўя пачала ўсё болей і болей аддаляцца, і сам салавей раптам ператварыўся ў нейкае вялізнае страшыдла -- ці то птах, ці то зьвярына!? «Ды гэта-ж той Падкоўнік, прапагандыста! Вунь і ягоныя брудныя чаравікі на даўгіх нагах, выцягнутых на цэлы пакой...» Маўра із страхам усхапілася. Спачатку ніяк не магла ўспомніць, дзе яна й што зь ёй. Потым апамяталася. Наўкола было ціха. Успомніла: а сёмай павінен быў прыйсьці Базыль. Пачула крокі на кухне.

-- Уладзь, гэта ты?

-- Я, мама!

-- Ніхто да нас ня прыходзіў?

-- Не, мама!

Зірнула на гадзіньнік: было каля дзявятай гадзіны. «Значыць -- не! І вось гэтак... Чакай кожную хвіліну якой-колечы няпрыемнасьці...» Сэрца стукала моцна, моцна! «Забыцца-б, забыцца ад усяго гэтага!» Апусьціла галаву на падушку...

1959-1970

Яны сядзелі пад разгалістай вечназялёнай хвояй. Дзед Габрусь плёў з пруцікаў кошык, а Сымонка глядзеў у задуме на сінюю зыб возера, што кіпела й пенілася, стукаючы ў берагі. Каля іх дыміў невялікі касьцёр, над якім парылася ў кацялку бульба. Калі агонь у касьцёрчыку малеў, дзед Габрусь папраўляў галавешкі й падкладаў новае паленца.